.E°`="justify">Ekonomisiyle, siyasi, toplumsal ya?am?yla tam bir t?kanm??l??? ya?ayan Ermenistan'da ba?kanl?k seçimleri istikrar getirmedi. Seçimler sonras?nda Bat? yanl?s? muhalefetin sokaklara dökülmesi, gösterilere kat?lanlar?n her geçen gün artmas?, iktidar? sert önlemler almaya itti. Çat??malarda ölenler oldu, ola?anüstü hal ilan edildi.

Fml; hal ilan edildi.

Ermenistan'da 19 ?ubat 2008'de yap?lan Ba?kanl?k seçimleri sonras?nda ya?ananlar uzmanlar?nca beklenen ve fakat bir o kadar da korkulan geli?melerdi. Seçimlerin hemen sonras?nda ba?layan protesto gösterileri yakla??k 10 günlük bar??ç?l bir seyir sonras?nda 1 Mart'ta büyük ve sonucunda silahlar?n konu?tu?u bir tür arbedeye dönü?tü. Yap?lan ilk resmi aç?klamalar biri güvenlik görevlisi olmak üzere 8 ki?inin öldü?ü ve yüzlerce ki?inin yaraland??? yönünde. Bu olaylar yak?n dönem, yani Sovyetler Birli?i sonras? dönem Ermenistan tarihinin en kanl? olaylar? olarak de?erlendirilmekte. Hükümet kar??t? bar??ç?l protesto gösterilerine iktidar?n hemen ayn? gün verdi?i sert cevap ise silahl? müdahale ve 20 günlük ola?anüstü hal ilan? oldu. ?lan sonras?nda ülke içindeki siyasal hareketlilik muhalif hareketin bayrak ismi haline gelen ilk Ba?kan Levon Ter Petrosyan'?n yay?mlad??? mektupla ?imdilik kayd?yla yat??m?? gözükmekte. Fakat bu siyasal ortam? yaratan nedenlerin tamam? hala masa üzerinde çözümlenmemi? vaziyette duruyor. Bilgi ak??? tamamen s?n?rland?r?lm?? vaziyette ve sessiz bir protesto söz konusu. ?ç siyaseti a??r? milliyetçilik ve siyasal ?iddetle ?ekillendirilen Ermenistan'da "bu sürecin nereye do?ru gidece?i, bir iç sava?la kar??la??l?p kar??la??lmayaca??, iç politik dengenin nas?l kurulaca?? ve tüm bunlar?n d?? politikaya ve Ermenistan'?n ço?unlukla sorunlar?n hâkim oldu?u kom?ular?yla ili?kilerine yans?malar?" üzerinde dikkatle durulmas? gereken sorular. Bu yaz?da geli?melerin izleyebilece?i seyir ve bunun Türkiye ile ili?kiler dâhil olmak üzere Ermenistan d?? politikas?na etkileri de?erlendirilmeye çal???lacakt?r.

SIKINTILI B?R YIL

Ermenistan son bir y?ld?r iç politikas? ba?lam?nda s?k?nt?l? ve bir o kadar da hareketli bir dönem geçiriyor. Bilindi?i üzere 12 May?s 2007'de yap?lan parlamento seçimleri sonras?nda ?u andaki Ba?kan Robert Koçaryan'a yak?n, kimilerince "klan" ya da "çete" gibi de?erlendirmelerle an?lan Karaba? ekibine mensup Serj Sarkisyan yönetiminde muhafazakâr Ermenistan Cumhuriyetçi Partisi Ermenistan'da iktidara gelmi?ti. Bu durum Ermenistan siyasetine hâkim olan Karaba? ekibinin ba?ar?s? olarak de?erlendirilmi?ti. Ter-Petrosyan'?n iktidar?na son verilmesi sonras? Ermenistan'da a??rl???n? art?ran Karaba? do?umlu ya da Karaba? kökenli siyasetçilerin Ermenistan'daki etkinli?i h?zla artt?. Sarkisyan'?n Erivan kökenli eski ba?bakan Margaryan'?n ölümü sonras? bu göreve gelmesi Karaba? ekibinin tüm üst düzey görevleri ele geçirmesinin son noktas? oldu. Bu grup bir yandan Karaba? sorununun Karaba?'?n kendi i?i oldu?u, Ermenistan'? ba?lamad??? iddialar?yla politika yürütürken di?er yandan Karaba?'? tarihi Ermenistan'?n ve Ermeni kimli?inin temel, ayr?lmaz parças?na çevirme politikas?n? e? zamanl? olarak yürüttü. Bu ba?lamda Ermenistan'?n bir anlamda Karaba? sorunuyla kendisini kilitledi?i söylenebilir.

Bu sürecin son a?amas? 19 ?ubat'ta yap?lan Ba?kanl?k seçimleriydi. Seçimlerde Sarkisyan oylar?n yakla??k yüzde 53'ünü alarak rakiplerini yenilgiye u?ratt? ve ilk turda bu göreve seçildi. Bu sonuç oylar?n yakla??k yüzde 22'sini alan Ter Petrosyan ve ekibi ba?ta olmak üzere tüm muhalefet taraf?ndan kabul edilmedi. Seçimlere hile kar??t?r?ld???, fazla oy at?ld???, sand?k sonuçlar?n?n de?i?tirildi?i ve bunun ötesinde seçimlerin adil biçimde yürütülmedi?i iddialar? seçim sonras? döneme hâkim oldu. Her ne kadar ba?ta AG?T olmak üzere Bat?l? denetçiler önemsiz bir tak?m uygulamalar d???nda seçimlerin standartlar dâhilinde yürütüldü?ünü iddia etseler de muhalefet bunu dikkate almamakta. Muhalefetin ilk tepkisi Erivan'?n merkezinde yer alan Cumhuriyet/Özgürlük meydan?nda sürekli protestolara ba?lamak oldu. Ba?lang?çta pasif ve hükümetçe de "göz yumulan" bu tepkiler/gösteriler kat?l?m?n zaman zaman on binlere ula?mas? ve iktidarda bitmeyece?i dü?üncesinin olu?mas?yla sert bir muameleye tabi tutuldu. Polis silah kullanarak göstericilerin üzerine gitti. Ölümler ve s?k?yönetim ilan?n?n ötesinde aralar?nda eski bakanlar?n oldu?u parlamenterler, d??i?leri ve adalet bakanl??? görevlileri ve çok say?da bürokrat?n dâhil oldu?u toplu tutuklamalar ba?lad?. Özellikle önceden iktidar partisine mensup olan muhalefet kanad?na geçen parlamenterler "iktidar? ele geçirmeye, darbe yapmaya" giri?mek iddias?yla tutukland?lar. Bu isimler aras?nda Karaba? Gönüllüleri Derne?i ikinci ba?kan? ve bir tak?m üyelerinin de bulunmas? muhalefetin renklili?i anlam?nda analizlerde dikkate al?nmas? gereken bir nokta. Sonuç ya da iktidar?n tepkisi güvenlik kuvvetlerinin kanl? müdahalesi ve hemen sonras?nda da Ermenistan'da 20 gün süreli s?k?yönetim ilan? oldu. Bu karar Ermeni Parlamentosunun oturumunda ele al?nd? ve toplant? sonunda kabul edilen bildiride yer alan ''1 Mart olaylar?n?n kim olduklar? bilinen baz? güçlerin k??k?rtmas?yla meydana geldi?i, can ve mal kayb?na yol açt???, kötü niyetli siyasi amaçlarla gerçekle?tirildi?i, ülkenin istikrar?na ve uluslararas? imaj?na zarar verdi?i'' ?eklindeki ifadeler dikkat çekicidir. Bildiride, Erivan'da düzenin yeniden tesisi ve normal ko?ullara dönülmesi, can ve mal güvenli?ine yönelik tehditlerin bertaraf edilmesi, siyasi sorunlar?n diyalog temelinde çözülmesi ve özellikle seçim süreciyle ilgili konular?n anayasa ve yasalar çerçevesinde ele al?nmas? için gerekli çal??malar?n bir an önce ba?lat?lmas? istendi. Cumhurba?kan? taraf?ndan imzalanan ola?anüstü hal karar?n?n yasal ve gerekli oldu?u vurgulanan bildiride, ülkedeki mevcut kar???k durumun sona erdirilmesi ve normal ko?ullara dönülmesi için tüm vatanda?lar?n yard?mc? olmas? gerekti?i ifade edildi. Parlamentonun bu özel oturumuna yakla??k 50 parlamenterin kat?lmamas? ise dikkati çeken di?er bir nokta. Bu isimlerin ço?unun, olaylar nedeniyle gözalt?na al?nd?klar? tahmin ediliyor. Ortam ?imdilik yat??m?? gibi gözükse de tarihinde aralar?nda ba?bakan ve sekiz bakan?n yer ald??? neredeyse tam bir kabinenin Parlamento oturumu s?ras?nda yap?lan bask?nda öldürülmesi gibi siyasal sab?kalar?n bulundu?u, zaman zaman ?iddete ba?vurman?n do?al kabul edildi?i Ermenistan siyasal gelene?inin ülkeyi nereye ta??yaca?? konusu bilinmezliklere gebe. Hele ki Karaba? klan? suçlamalar?na yol açan hâlihaz?rdaki iktidar?n son gösterileri bast?rtmak amac?yla halk?n üzerine ate? açmay? reddeden Erivan polisi ve askeri birlikler yerine Karaba?'dan 300 ki?ilik özel kuvvetleri getirdi?i iddias?n?n bir tak?m sonuçlar yarataca?? beklenmelidir. Bu sadece bir dedikodu dahi olsa ülke içindeki, bölünme ve politik yakla??m parçalanmas?n?n göstergesi olarak ele al?nmal?d?r.

D?KKATLER ERMEN?STAN'DA

?çeride bu geli?meler ve sonras?nda bir tak?m siyasi pazarl?klar ya?an?rken geli?melere d?? dünya da h?zla tepki vermeye çal???yor. AB ve AG?T sürece derhal dâhil oldular. AB'nin d??i?lerinden sorumlu görevlisi Havier Solana Koçaryan'la yapt??? telefon görü?mesi sonras?nda durumu daha rahat anlayabilmek ve belki de arabulmak amac?yla AB'nin Kafkasya temsilcisi Peter Semneby'i apar topar Erivan'a gönderdi. AG?T Genel Sekreteri de bir önceki AB temsilcisi Heikki Talvitie'yi özel temsilci olarak görevlendirerek Erivan'a gönderdi. ABD ise bölgeyi yak?ndan takip eden uzman? Matthew Bryza'y? h?zla Erivan'a gönderdi ve Bryza yapt??? görü?meler sonras? hükümeti özellikle tutuklamalar ve orans?z güç kullan?m? nedeniyle sert biçimde ele?tirdi. Kendisi seçim süreci ve sonras?yla me?gul Rusya'dan ise ilk a?amada bir ses ç?kmad?. Fakat operasyonun Rusya seçimlerinin hemen bir gün öncesi yap?lm?? olmas? ak?llara çe?itli sorular? da getirmiyor de?il. Geli?melerin Türkiye'nin yan? s?ra di?er Kafkasya cumhuriyetlerince dikkatle izlendi?ine ise ku?ku yok.

Asl?nda Ermenistan'da tüm bunlar?n ya?anaca??n?n belirtileri çoktan beri aç?kça hissedilmekteydi. Seçimler bir anlamda Ter Petrosyan nezdinde Bat?c? ve de?i?im yanl?s? grupla var olan iktidar aras?nda bir varl?k mücadelesine dönü?türülmü?tü. Hele ki Sarkisyan'?n daha ilk günden ki asl?nda kendisinin bu iktidar?n neredeyse tamam?nda ikinci adam oldu?u ak?lda tutulmal?d?r, Koçaryan dönemi politikalar?n? devam ettirece?ini aç?klam?? olmas? çeki?meyi bu a?amaya ta??d?. Sarkisyan'?n Ermenistan'da de?i?im ve normalle?me yönünde artan kamuoyu bask?s?, ülkenin Rusya'ya ba??ml?l???n?n a??larak Bat? dünyas?yla sa?l?kl? ili?kiler kurulmas? iste?i ve yolsuzluklarla kay?rmac?l???n hâkim oldu?u düzene duyulan tepkileri giderece?i yönünde mesajlar verememesi bu sonucu yaratt?. Her ne kadar Sarkisyan 26 ?ubatta yapt??? aç?klamada muhalefete i?birli?i hatta koalisyon hükümeti kurmay? teklif etse de bunun inand?r?c? bulunmad??? görülmekte. Bu bizi Ermenistan'da kamuoyunun do?rudan ve temel bir de?i?im beklentisi içerisinde oldu?u sonucuna götürmekte.

Geli?meler çerçevesinde yap?labilecek ilk de?erlendirme Sarkisyan'?n rahat, kontrollü ve muktedir oldu?u bir iktidara sahip olamayaca??d?r. Bu ?artlar alt?nda Sarkisyan hem kendi yanda?lar? hem de muhalefet kaynakl? sürekli bir bask? alt?nda olacak. Toplumun temel taleplerine cevap yönünde at?lacak ad?mlar Sarkisyan'? iktidara ta??yan Ermeni i? dünyas?, güvenlik kurumlar? ve devlet bürokrasisiyle kurulu dengeli, karma??k ve yak?n ili?kilerin bozulmas? anlam?na gelecek. Karaba? ekibinin de bu süreci kolayla?t?raca?? beklenemez. Bu ili?kiler a??n?n devaml?l??? ad?na at?lacak ad?mlar ise muhalefetin elini her geçen gün güçlendirerek sertle?mesine neden olarak iktidar? biraz daha zay?flatacakt?r. Bu çerçevede üzerinde durulabilecek di?er bir nokta Sarkisyan'?n iktidar?n? kiminle payla?aca??d?r. Seçimler öncesi ve hemen sonras?ndaki beklenti Koçaryan'?n muhtemel ba?bakanl???yd?. Geli?melerin bu durumu güçle?tirdi?i, muhtemel bir Koçaryan ba?bakanl???n?n ise çat??malar? bir üst boyuta ta??mas? anlam?na gelece?i belirtilebilir. Sarkisyan'?n bu yöndeki tercihi ülkeyi korkulan iç sava?a ta??yabilir. ?ktidar?n muhalefetle payla??lmas? ise Sarkisyan'?n zafiyeti olarak de?erlendirilerek onu daha ba??ndan zay?f konuma dü?ürecektir. Nitekim Sarkisyan ba?bakan aday?n?n ismini hala aç?klayabilmi? de?il ve Koçaryan'?n yürüttü?ü kötü polis oyununda Sarkisyan'?n yüklendi?i iyi polis rolüne dikkat etmek gerekmekte. Di?er taraftan bunun Koçaryan'?n Sarkisyan'? bask? alt?na almak ad?na giri?ti?i bir iç politik mücadele oldu?u da dü?ünülebilir. K?sacas? iç politika aç?s?ndan bak?ld???nda Sarkisyan ve Ermenistan'? zorlu günlerin bekledi?i a?ikâr.

ÇEVREYE YANSIMASI

Bu geli?melerin bölgesel politikalara yans?malar? ise do?rudan olacakt?r. Kafkasya'da hâlihaz?rda çok da sa?l?kl? olmayan bar?? ve istikrar?n Ermenistan'?n sars?lmas?yla birlikte içinden ç?k?lmas? neredeyse imkâns?z bir düzeye ta??nmas? beklenebilir. Ermenistan'da iç sava? ko?ullar?n?n do?mas? yönetimi daha da radikalle?tirebilece?i gibi dondurulmu? çat??malar?n yeniden s?cak sava?a dönü?mesine de yol açabilir. Nitekim geli?melerle e? zamanl? olarak Azerbaycan s?n?r?nda çat??malar?n yo?unla?mas? tesadüf olarak görülmemelidir. ?ç sava? ihtimalini vatanseverlik duygular?yla ortadan kald?rarak bask?c? rejimin devam ettirilmesi bir senaryo olarak görülüyor olabilir. Bu yönde Azeri yönetiminin k??k?rt?larak sürecin seyrinin de?i?tirilmesi giri?imlerine tan?k olabiliriz. Bu ?ekilde bir hareketlenme aralar?nda Rusya ve Türkiye'nin de yer alaca?? bölgesel güçleri zorunlu biçimde kendisine çekebilir. Bir üst boyut ise küresel aktörlerin de müdahil olaca?? yeni bir güç mücadelesine yol açabilir. Bunun önlenmesi ad?na daha ilk ad?mda somut ve yap?c? süreçlere giri?ilmesi bir zorunluluk olarak kendisini gösteriyor. AB ve AG?T'in derhal sürece dâhil olmalar? ve temsilcilerin bu hareketli, günlerde h?zla Erivan'a yollanmas? bu yönde analiz edilmelidir. Rusya'n?n da bu sürece ba?lang?çta çok görünür olmayan bir biçimde olsa da kat?lmas? ise mevcut Rus-Ermeni ili?kileri ba?lam?nda ?a??rt?c? de?il. Zira Ermenistan'da dengelerin ve düzenin bozulmas? ?u dönemde kimsenin isteyece?i bir geli?me olarak gözükmüyor.

Ermenistan'da ya?ananlar?n Türkiye ile ili?kilere nas?l yans?yaca?? ise sadece Türkiye için de?il Bat? dünyas? içinde büyük önem arz etmekte. Ermenistan'?n ba??ms?zl???n? ilan etti?i tarihten bu yana ?ekillenen iç siyasi istikrar(s?zl?k), donmu? d?? politik süreç ve ekonominin ula?t??? t?kanma noktas?ndan Ermenistan'?n ç?k?p ç?kmamas?nda kilit rol biçilen, hatta sorumlu tutulan Türkiye'nin tak?naca?? tav?r her geçen gün biraz daha önem kazan?yor. Türkiye'nin Ermenistan'?n Bat? dünyas?yla aç?l?m?n?n önüne geçti?i iddias?yla bu süreçten sorumlu tutulmas? dahi söz konusu olabilir. ?ç çat??ma ortam?n?n ülkeyi sertle?me ve radikalle?me noktas?na ta??mas? bu ihtimali ve ili?kilerin daha da gerilmesini beraberinde getirebilir. Özelikle bask? düzenin devam? ad?na ötekine yüklenen olumsuz rol Türkiye'nin tavr?ndan ba??ms?z daha da olumsuz bir Türkiye imaj? yaratacakt?r. Çözüm ve i?birli?i çerçevesinde bir dönü?üm ise Sarkisyan'?n ve Karaba? ekibinin bugünkü iktidar?n?n kayb? anlam?na gelmektedir. Bu kay?p "Ermenistan'? Bat? dünyas?na yak?nla?t?r?r m?, Rusya'y? Ermenistan'a kar?? sertle?tirir mi" benzeri sorular ise ancak geli?melere göre cevapland?r?labilir. Bat?c? kanad?n seçimleri kaybetmekle kaybetti?i siyasal zemini kazanma gösterisi olarak da görebilece?imiz bu geli?melerin Ermenistan'? ta??yaca?? noktan?n istikrar olmas? sadece Türkiye için de?il tüm bölge ve küresel istikrar ad?na çok önemli. Bu ?artlar alt?nda Cumhurba?kan? Gül'ün Sarkisyan'a yollad??? kutlama mesaj?n?n Ermenistan'da olumlu anlamda bir dönü?ümü tetikleyip tetikleyemeyece?i üzerine analiz yapmak ise sadece kar??l?ks?z bir beklenti gibi gözükmekte. Mesaj?nda "yüzy?llar boyunca bar?? ve uyum içerisinde birlikte ya?ayabildiklerini kan?tlam?? olan Türk ve Ermeni halklar? aras?ndaki ili?kilerin normalle?tirilmesi için gerekli ortam?n yarat?laca??" umudunu ya da beklentisini vurgulayan Cumhurba?kan? Gül'ün "ortak çabalar?m?z?n bölgemizde bar?? ve refaha katk?da bulunacak istikrar, kar??l?kl? güven ve i?birli?ine dayal? bir atmosfer olu?turmas?" temennisine verilecek cevab? ?u günlerde beklemek pek de mümkün olmasa gerek.
Doç. Dr. M?TAT ÇEL?KPALA TOBB Tek. ve Eko. Ünv.