="justify">Azerbaycan ile Türkmenistan'?n Hazar'?n statüsü nedeniyle ciddi sorunlar? bulunuyor. Bu sorunlar Türkmenba?? döneminde ili?kilerin alt düzeye inmesine neden olmu?tu. Berdimuhammedov'un ard?ndan ikili ili?kilerin canlanmas? bekleniyor.

I'ml;rkmenistan aras?nda do?algaz borcu, Hazar'da s?n?rlar?n belirlenmesi ve bundan kaynaklanan tart??mal? kuyular meselelerinden dolay? ortaya ç?kan gerginlikler 2001 y?l?nda Türkmenistan'?n Bakü büyükelçili?ini mali yetersizli?i öne sürerek kapatmas?yla doruk noktas?na ula?m??t?. Buna kar??l?k Azerbaycan, Türkmenistan'a her ?eye ra?men bir jest yaparak 2002 y?l?nda Türkmenistan'da büyükelçilik açt?. Ne var ki bu jest Türkmenba??n?n sert tavr?n?n de?i?mesine neden olmad? ve 2005 y?l?na kadar çe?itli düzeylerde devam eden görü?meler bu tarihte tamamen durdu. Bu gerginlikten sadece siyasi ili?kiler de?il enerji ili?kileri ve ticari ili?kiler de zarar gördü. ?li?kilerin gerginle?mesi Türkmen do?algaz?n? Avrupa'ya ta??yacak Trans-Hazar boru hatt?n?n gerçekle?mesine yönelik büyük bir darbe oldu ayn? zamanda. Her ?eyin ötesinde iki karde? halk aras?nda ili?kilerin geli?mesini engelledi. Türkmenistan'da ya?ayan Azeri nüfusu h?zla bu ülkeyi terk etmeye ba?lad?. ?ki ülkenin siyasi ili?kilerinin zarar görmesinden ?ran ve Rusya karl? ç?kt? ve Hazar bölgesinde kurulmaya çal???lan jeopolitik denge zarar gördü.

ÇÖZÜLEN SORUNLAR

Türkmenistan Cumhurba?kan? Saparmurat Niyazov'un Aral?k 2006'da aniden vefat? iki ülke aras?ndaki ili?kilerin geli?mesi için bir f?rsat oldu. 26 Aral?k 2006'da geçici olarak cumhurba?kan? seçilen Kurbangulu Berdimuhammedov 12 ?ubat 2007'de yap?lan cumhurba?kanl??? seçimlerinde ülkenin yeni cumhurba?kan? oldu ve Berdimuhammedov döneminde Türkmenistan farkl? bir imaj kazand?. Berdimuhammedov'un seçilmesiyle Türkmenistan-Azerbaycan ili?kilerinin de seyri de?i?ti. 13 Mart 2007'de Azerbaycan Cumhurba?kan? ?lham Aliyev, Berdimuhammedov'u telefonla arayarak tebrik etti, daha sonra May?s 2007'de St. Petersburg'da yap?lan ekonomi toplant?s?nda iki lider görü?tü, Azerbaycan D??i?leri Bakan? Elmar Memmedyarov sorunlar? görü?mek için May?s 2007'de A?kabat'? ziyaret etti ve böylece iki ülke aras?nda sorunlar? çözmek için umut verici diyalog süreci ba?lad?. Memmedyarov'un Türkmenistan ziyareti çerçevesinde iki ülke aras?ndaki sorunlar? çözmek için bir komisyon kurulmas? kararla?t?r?ld?. Böylece diyalog süreci h?z kazanm?? oldu. Bu sürece ABD ve Avrupa'n?n yan? s?ra Türkiye de destek vermeye ba?lad?.

Komisyon çerçevesinde çözüm bekleyen sorunlar -Azerbaycan'?n Türkmenistan'a olan do?algaz borcu, Kepez/Serdar petrol ve do?algaz yata??n?n sahibinin belirlenmesi ve Hazar'?n orta hatt?n?n belirlenmesi- görü?ülmeye ba?land?. Görü?melerden ç?kan ilk olumlu sonuç Türkmenistan'?n kapat?lan Bakü büyükelçili?inin 17 Ocak 2007'de tekrar aç?lmas? oldu. ?kinci olumlu sonuç ise do?algaz borcundan dolay? ortaya ç?kan sorunun çözüme kavu?turulmas? oldu. 1992­93 y?llar?nda Azerbaycan'?n Türkmenistan'dan ald??? do?algaz?n fiyat? konusunda taraflar aras?nda ç?kan sorun 1995'den itibaren Azerbaycan'?n do?algaz al?m?n? durdurmas?na neden oldu. Fakat 1992­93 y?llar?nda al?nan do?algaz?n toplam borcun miktar? konusunda günümüze kadar süregeldi. Azerbaycan, borcun 18 milyon dolar oldu?unu söylerken, Türkmenistan, borcun 30-35 milyon dolar ve faizi ile birlikte 56 milyon dolar oldu?unu öne sürüyordu. Mart 2008'de Bakü'de hükümetleraras? ekonomi komisyonunun yapt??? toplant? çerçevesinde taraflar hem borcun miktar? hem de ödeme takvimi konusunda anla?maya vard?lar. 5 Mart 2008'de var?lan anla?maya göre, Azerbaycan Türkmenistan'a olan 44.8 milyon dolarl?k borcunu 2009'a kadar ödeyecek. Toplant?da bundan ba?ka enerji, ula?t?rma, ileti?im, kültür, bilim, e?itim, sa?l?k, çevre gibi alanlarda hukuki temellerin haz?rl???n?n ba?lat?lmas? için de anla?maya var?ld? ve Azerbaycan-Türkmenistan limanlar? aras?nda ula??m?n s?kla?mas? için çal??malar?n yürütülmesi de kararla?t?r?ld?. ?ki ülke aras?nda ta??mac?l???n artmas? Bakü-Tiflis-Ahalkelek-Kars Demiryolu'ndaki ta??malara da katk?da bulanacakt?r.

Ekonomi komisyonunda yap?lan görü?melerde Hazar'?n payla??lmas? ve Hazar'da enerji i?birli?i gibi konular?n Türkmenistan Cumhurba?kan? Kurbangulu Berdimuhammedov'un Bakü ziyaretinde Azerbaycan Cumhurba?kan? ?lham Aliyev'le görü?ülece?i kararla?t?r?lmas? ise bu konuda ayr?nt?larda fikir ayr?l???n?n giderildi?ini göstermektedir. Berdimuhammedov'un Haziran 2008'de Azerbaycan'? ziyaret etmesi beklenmektedir.

ÇÖZÜM BEKLEYEN SORUNLAR

Taraflar aras?nda yakla??k bir y?ld?r süren diyalog süreci iki sorunun çözüme kavu?turulmas?yla sonuçlansa da çözümü uzun zaman alacak iki önemli sorun daha var. Kepez/Serdar yata??n?n sahibinin belirlenmesi ve Hazar'?n dibinin payla??lmas?. Taraflar, Hazar?n milli sektörlere ve s?n?r?n orta hatta göre belirlenmesini desteklemektedirler. Fakat orta hatt?n belirlenmesi konusunda fikir ayr?l??? bulunmas? sorunun çözülmesine engel olmaktad?r. Hazar'daki s?n?r?n belirlenmesine yönelik farkl? yakla??mlar?n bulunmas? ba?ka bir sorunun ortaya ç?kmas?na neden olmaktad?r. Hazar'?n ortas?nda bulunan 450 milyon varil petrol ve 32 milyar m3 kapasiteli Kepez/Serdar yata?? sorunu 1996'dan günümüze kadar devam etmektedir. Temmuz 1997'da Rus ?irketleri Rosneft ve Lukoil ile Azerbaycan aras?nda imzalanan Kepez yata??n? kapsayan anla?ma Türkmenistan'?n tepkisini çekmi?, A?kabat yata??n kendi sular?nda bulundu?unu ve Türkmenistan'?n mal? oldu?unu ileri sürmü?tür. Azerbaycan, iddialar? reddederken konuyu görü?meye haz?r oldu?unu belirtmi?tir. Türkmenistan, Hazar'?n yeni statüsünü belirleyecek anla?man?n yap?lmas?na kadar yeni petrol anla?malar?n?n yap?lmas? durumunda Kepez konusunu BM ve uluslararas? mahkemelere götürece?ini söylemi?tir. Fakat Mart 2000'de Türkmenistan D??i?leri Bakan? Boris ??kmuradov ?ran ?irketlerini Kepez'de ara?t?rmaya davet ettiklerini söylemi?tir. Nihayetinde de bu sorun 2001 y?l?nda Türkmenistan'?n Azerbaycan'daki büyükelçili?ini kapatmas?na neden oldu.

?lham Aliyev seçilir seçilmez Kepez/Serdar yata??n?n Türkmenistan'la ortak i?letilebilece?ini aç?klad?. Fakat Türkmenistan bu teklifi reddederek yata??n tamam?na hakim oldu?unu iddia etti. Azerbaycanl? uzmanlar?n hesaplamalar?na göre, Kepez/Serdar yata??n?n yüzde 20-30'u Hazar'?n Türkmenistan'a ait bölümüne dü?mektedir ve Kepez/Serdar kuyusu 1980'li y?llarda Azerbaycanl? petrolcüler taraf?ndan ke?fedilmi?tir.

Berdimuhammedov döneminde iki devlet aras?nda kurulan komisyonda Kepez sorunu da görü?ülmeye ba?land?. May?s 2006'de Kanada'n?n "Burried Nill Energy" ?irketinin Kepez yata??n? Türkmenistan'la ortak i?letme teklifinin Türkmenistan taraf?ndan kabul edilmemesi Azerbaycan'a verilen olumlu bir mesajd?. Fakat Azerbaycan Sanayi ve Enerji Bakan? Natik Aliyev'in, "Bu sorunun çözümü Hazar'?n dibinin payla??lmas?na ba?l?d?r ve çözümü çok daha zordur", sözleri bu konuda anla?maya varman?n zaman alaca??n? göstermektedir. Türkmenistan bas?n?n yazd???na göre taraflar Kepez'den ç?kar?lacak petrol ve do?algaz?n BTE ve BTC üzerinden ihraç edilmesini kararla?t?rm??t?r.

Asl?nda Türkmenistan Kepez d???nda Azerbaycan'?n iki kuyusu üzerinde -Azeri ve Ç?rak- daha hak iddia etmi? fakat ABD ve Rusya'n?n bu konuda Azerbaycan'? desteklemesi Türkmenistan'?n geri ad?m atmas?na neden olmu?tu.

Hazar'?n dibinin payla??lmas? ve Kepez sorununun çözülmesi zordur fakat önemli olan iki taraf?n da ili?kileri düzeltmek için siyasi kararl?l?k sergilemesidir. Bu kararl?l?k ili?kileri sorunlara odaklanmaktan kurtaracakt?r. Geriye kalan iki sorunda anla?maya varmak ise iki devletin sadece ekonomik gücünü de?il ayn? zamanda bölgenin jeopolitik yap?s?n? da etkileyecektir. Kepez yata??n?n ortak i?letilmesi kararla?t?r?l?rsa taraflar?n her biri bu yataktan 30 milyar dolar?n üzerinde gelir elde edeceklerdir. Hazar'?n payla??m? konusunda var?lacak anla?ma ise Trans-Hazar'? tetikleyecek ve bu da bölgede jeopolitik dengenin de?i?mesine neden olacakt?r.