.D’ 7Ğ="justify">Da?l?k Karaba? Sorunu’nun Tarihi Geçmi?i

Azerbaycan, Ermenistan ve ?ran aras?nda yerle?en Da?l?k (Yukar?) Karaba?; Kafkaslarda önemli bir geçit noktas?nda bulunmaktad?r. Da?l?k Karaba?, jeopolitik ve jeostratejik öneme sahip co?rafi konumu dolay?s?yla bölgedeki güçlerin, ele geçirmek için tarihin hemen her devrinde sürekli mücadele verdi?i, sava?lar yapt??? bir bölge olmu?tur.

Tarihi süreçte elde edilmesi veya elde tutulmas? u?runa sava?lar?n ya?and??? Da?l?k Karaba?’da verilen mücadele, 19. yüzy?lda Ermeni nüfusunun bölgeye yerle?tirilmesi ?ekline dönü?mü?tür. Rusya’n?n Kafkasya’da izledi?i politikan?n bir parças? olarak 19. yüzy?l ba?lar?ndan itibaren bölgeye, hem ?ran hem de Anadolu’dan getirilen Ermeniler yerle?tirilmi?tir.

Rusya’n?n bölgeye ili?kin uygulad??? politika sonucunda bölgede Ermeni nüfusu artm??t?r. Ermenilerin nüfus yo?unlu?unun artmas?yla birlikte bölgedeki nüfus dengesi de de?i?mi?tir. Bir yandan nüfus yo?unlu?u lehlerine dönen, di?er yandan Ruslar?n deste?ini arkas?na alan Ermeniler ad?m ad?m bölgeye hâkim olmaya ve Da?l?k Karaba? topraklar? üzerinde hak iddia etmeye ba?lam??t?r. Ermeniler, Da?l?k Karaba?’da mutlak hâkimiyeti elde etmek amac?yla 1830’lardan itibaren Türk yerle?im alanlar?na kar?? çe?itli sald?r?larda bulunmaya ba?lam??t?r.

Göçlerle kademeli olarak Ermeni nüfusu art?r?lan Da?l?k Karaba?, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli?i (SSCB) döneminde "özerk bölge" statüsüne kavu?turulmu?tur. 1918 y?l?nda kurulan Ermenistan, Da?l?k Karaba?’? da topraklar?na katmak ve böylece "Büyük Ermenistan" hayallerine ula?ma ad?na bir ad?m daha atmak amac?yla, SSCB döneminde de mücadelesine devam etmi?tir. Öte yandan 19. yüzy?lda Ermeni nüfusunun Karaba?’a yerle?tirilmesi ?ekline dönü?en mücadele, 20. yüzy?l?n ba?lar?ndan itibaren bölgede ya?ayan Azerbaycan Türklerinin anavatanlar?ndan sürgün edilmesi ?eklinde yeni bir boyut da kazanm??t?r.

Karaba? Sava??, Hocal? Katliam?

Her iki ülkenin henüz Sovyet ittifak?nda yer ald??? dönemde Ermenistan, Azerbaycan’a askeri müdahalede bulunmu?tur. SSCB’nin da??lma sürecine girdi?i 80’li y?llarda ise Ermenistan’?n bölgedeki hak iddias? yeni bir ivme kazanm??t?r. Ermenilerin 1988’de Karaba?’? Ermenistan’a ba?lamak üzere ba?layan müdahalesi 1992’de Ermenistan ve Azerbaycan aras?nda genel sava?a dönü?mü?tür.

Sürgünler ve sava? sürecinde hile, bask? ve Rus deste?inden yararlanarak Karaba?’da ya?ayan Türk halk?n? soyk?r?ma tabi tutan Ermeniler, planlar?n? gerçekle?tirme, emellerine varma ad?na bölgede birçok katliam yapm??t?r. Sava?ta Ermeniler taraf?ndan bölgede i?lenen en ac?mas?z uluslararas? suçlardan biri, 16 y?l önce bugün (25–26 ?ubat 1992 gecesi) Hocal? ?ehrinde gerçekle?tirilen katliamd?r. Hocal? katliam?nda Ermenistan silahl? güçleri, Rus birliklerinin yard?m?yla Hocal?’ya sald?rarak ?ehri terk edememi? suçsuz ve silahs?z masum insanlar? ac?mas?z ?ekilde katletmi?tir. O gece esir al?nan sivil halk?n çe?itli i?kencelerle öldürüldü?ü, bölgede daha sonra yap?lan tetkikatlardan anla??lm??t?r. Canl? ?ahitlerin ifadeleri ve bas?n organlar?nda yay?mlanan film ve resimlerde görünen insanl?k d??? cinayetler, Ermenilerin soyk?r?m amac?yla bu operasyonu gerçekle?tirdi?ini göstermektedir.

Sava??n Faturas?

Ermenilerin gerçekle?tirdi?i katliamlarla, i?kencelerle, birçok insan hakk?n? ihlallerle dolu Karaba? Sava??’na, 12 May?s 1994’te Azerbaycan ve Ermenistan aras?nda yap?lan bir ate?kesle virgül konuldu. Ancak, 1988 y?l?nda ba?layan sava? sonucunda, Rusya’n?n aktif deste?i ve kat?l?m? ile Azerbaycan topraklar?n?n be?te biri Ermenistan taraf?ndan i?gal edilmi?tir. ??gal edilen topraklar Da?l?k Karaba? ve çevresindeki ?ehirlerden olu?maktad?r. Sava?ta, 20 bin insan ölmü?, 50 bin insan yaralanm??, 5 binden fazla insan esir dü?mü? ve bir milyon insan da anavatanlar?ndan sürgün edilmi? ya da göç etmek mecburiyetinde kalm??t?r.

??galden Günümüze Sorunun Etkileri

?mzalanan ate?kesten sonra sorunu diplomatik yollarla ve bar??ç?l bir ortamda çözmeye çal??an Azerbaycan’?n ve problemin do?rudan taraflar?ndan olan Ermenistan’?n yan? s?ra bölge ülkeleri ve uluslararas? etkinli?e sahip olan önemli ülkelerin problemin çözümünde müdahil olduklar? görülmektedir.

Ancak, i?galden günümüze geçen süre içerisinde devaml? gündemde olmakla birlikte, Karaba? sorunu siyasi ve ekonomik nedenlerden dolay? henüz çözüme kavu?turulamam??t?r. AG?K Minsk Grubu, Rusya, ABD ve Türkiye bu bölge için yeni bir bar?? plan? yapm??larsa da sorunla ilgili kesin bir anla?maya var?lamam??t?r.

Karaba?’?n i?galinin, hem Karaba?’?n ekonomik yap?s?na, hem Sovyetler Birli?i’nin da??lmas?n?n ard?ndan serbest piyasa ?artlar?na göre yeniden yap?lanma sürecinde olan Azerbaycan ve Ermenistan’a, hem de bölgenin i?gali nedeniyle Ermenistan ile s?n?r?n? kapayan Türkiye’ye ekonomik aç?dan etkisi olmu?tur.

Ermenistan ba??ms?zl???n? kazand??? günden itibaren, Kafkasya’daki bölgesel istikrars?zl???n bir parças? olmu?tur. Rusya’n?n askeri imkânlar?ndan önemli derecede faydalanan Ermenistan, sadece bölge ülkeleri için de?il, bütün Do?u-Bat? küresel ili?kileri için tehlike kayna?? olmaya devam etmektedir.

Da?l?k Karaba? Sava??’n?n ve sava? sonras? i?galin bölgeye birçok etkisi olmu?tur. Sava? sona ermekle birlikte i?gal sürecinin birçok olumsuz yans?mas? bulunmaktad?r. Sava? ve i?galin siyasi, hukuki, insan haklar? ve ekonomik boyutlar? bölgeye tesir eden temel faktörlerdir.

Bölgede siyasi istikrar?n en büyük tehdidi olan bu anla?mazl?k beraberinde birçok insan haklar? ihlalini getirmi?tir. Söz konusu hak ihlalleri aras?nda ?unlar yer almaktad?r: Ya?am hakk? ihlali, i?kence, sivil halk?n haklar?n?n ihlali, yaral? ve hasta insanlar?n haklar?n?n ihlali ve esir haklar?n?n ihlali. ?ki ülke aras?nda ate?kesin imzalanmas?n?n üzerinden ondört y?l geçmesine ra?men Ermenistan, Azerbaycan topraklar?n?n yüzde 20’sinin i?galini yasad??? olarak hala sürdürmekte ve sava? dolay?s?yla vatanlar?ndan sürgün edilmi? yakla??k bir milyon sivil halk, Azerbaycan geneline da??lm?? geçici mülteci kamplar?nda ya?amaya devam etmektedir. Azerbaycan yönetiminin özveriyle yürüttü?ü baz? sosyo-ekonomik kalk?nma programlar?na ra?men, ülkede mülteci durumuna dü?mü? bir milyondan fazla insan halen birçok haktan mahrum olarak ya?amaktad?r.

Uluslararas? hukuk aç?s?ndan bak?ld???nda ise Ermenilerce birçok sözle?me ve protokolün ihlal edildi?ini görmek mümkündür.

Da?l?k Karaba? sorunu ve sorunun çözüme kavu?turulmamas?, ekonomik aç?dan ba?ta sava?a taraf ülkeler olmak üzere, bölge ülkelerini ve bölge ile i?birli?i yapan birçok ülkeyi olumsuz ?ekilde etkilemektedir. Sorunun varl???, ayn? zamanda ülkelerinin bölgesel ve uluslararas? ekonomik entegrasyonunu da engellemektedir. K?saca Ermenistan’?n Azerbaycan topraklar?n? i?gali, Güney Kafkasya’da ekonomik geli?menin, bölgesel ve uluslararas? ekonomik i?birli?inin ve siyasi istikrar?n önündeki en önemli engel olmu?tur.

Karaba?’?n i?gali, genel olarak de?erlendirildi?inde; yeniden yap?lanma, dünya piyasalar? ile entegre olma, yabanc? yat?r?mlar? ülkeye çekme gibi ekonomik hedefler bak?m?ndan Ermenistan için de iyi bir netice vermemi?tir. Ermenistan’?n Azerbaycan topraklar?n? i?gali devam etti?i, dolay?s?yla s?n?rlar? kapal? kald??? sürece ekonomik aç?dan söz konusu hedeflerine ula?mas? imkâns?z gözükmektedir. Mevcut durum, ayn? zamanda Ermenistan’da karaborsa ve kaçakç?l?k temelli bir ekonomi ve mafya a?? kuran ticaret baronlar? denilen bir zümrenin olu?mas?na da yol açm??t?r. Öte yandan Bakü-Ceyhan petrol boru hatt?, Bakü-Erzurum do?al gaz boru hatt? ve Bakü-Kars demiryolu projelerinin Tiflis geçi?li belirlenmesi ile Ermenistan, bölgedeki uluslararas? öneme sahip projelerden de d??lanm??t?r.

Sorunun Çözüm Yolu ve Çözümün Muhtemel Etkileri

Bat?, do?u ve güney istikametindeki uluslararas? öneme sahip yollar?n kav?a??nda yerle?en ve üç deniz aras?nda stratejik bir öneme sahip olan Kafkas-Hazar bölgesi bu özelliklerinin yan? s?ra önemli petrol ve do?al gaz rezervlerine sahip olmas? nedeniyle, geçmi?te oldu?u gibi, ça?da? dünyan?n da güçlü devletlerinin çat??ma merkezlerinden biridir. Bölgeyi önemli ve vazgeçilmez yapan unsurlar öncelikle; jeopolitik konumu ve önemi, sahip oldu?u enerji kaynaklar? ve yeralt? zenginlikleri, tarihî, çok kültürlülü?ü, etnik ve dil çe?itlili?idir. Hazar Havzas? ve Orta Asya’n?n kav?ak noktas?nda olan Azerbaycan ise, konumu itibariyle bölgedeki en önemli ülkedir. Bölgedeki çat??ma noktalar?ndan en önemlisi ise Karaba?’d?r. Karaba? sorunu ba?ta olmak üzere bölgedeki problemlerin temelinde, bölgenin stratejik öneme sahip zengin petrol ve do?al gaz rezervleri ve söz konusu enerji rezervlerinin dünya piyasalar?na ihrac? ile ilgili güzergâhlar?n tespiti de yer almaktad?r. Elbette sorun, bünyesinde Rusya’n?n bölgede varl???n? ve etkinli?ini devam ettirme mücadelesini de kapsamaktad?r.

Ermenistan, kom?u ülkelerin topraklar?n? i?gal ve bölgede etnik sorunlar? alevlendiren bir tutum ile yeni toprak iddialar?nda bulundu?u sürece, ne kendi ekonomik ve sosyal sorunlar?n? çözebilecek ne de bölge istikrar?n?n sa?lanmas?na yard?mc? olabilecektir.

Ermenistan’?n Azerbaycan’a ait olan topraklar? i?gal etmesi ile Azerbaycan hem çok önemli ekonomik kaynaklar?ndan yoksun kalm??, hem de çok büyük ekonomik zarara u?ram?? ve u?ramaktad?r. Dolay?s?yla Ermeni i?galine maruz kalan topraklar?n yeniden ülkenin kontrolüne geçmesi sa?lanarak, ekonomik zarara u?raman?n önünün al?nmas? hem de kalk?nman?n ivme kazanabilmesi için i?gal alt?ndaki topraklardaki ekonomik kaynaklar?n kullan?m?na yeniden kavu?ulmas? gerekmektedir.

Karaba? problemi ve çözümünün Azerbaycan’?n sosyo-ekonomik kalk?nma stratejisinde de önemi büyüktür. Elbette enerji rezervleri ile bölgede dikkatleri üzerinde toplayan Azerbaycan’?n sosyo-ekonomik kalk?nmas?n? darbeleme en az?ndan geciktirme bak?m?ndan, Ermenistan ve Ermenistan’?n yürüttü?ü politikaya destek veren ülkeler Karaba? sorununun çözümünü de istememektedirler. Asl?nda Azerbaycan’a kar?? yürütülen bu politika nihayetinde tüm Kafkas bölgesini olumsuz ?ekilde etkilemektedir.

Azerbaycan’?n petrol gelirleri ile silah al?m?na yönelece?inden endi?e eden Ermenistan, Rusya ve ?ran ile i?birli?i içinde bulunmaktad?r. Bununla birlikte enerji kaynaklar? ve ihrac? ile ilgili geli?meler ba?lam?nda, Ermenistan’a i?gal etti?i Azerbaycan topraklar?ndan çekilmesi için Rusya’n?n bask? yapaca??ndan da endi?e etmektedir. Endi?elerine ra?men, Ermenistan taraf?ndan son dönemde yap?lan resmi aç?klamalardan da anla??laca?? üzere, Ermenistan’?n tutumunun k?sa vadede de?i?mesi mümkün gözükmemektedir.

Türkiye ise Karaba? sorununda, ba??ndan beri Azerbaycan ile ayn? görü?leri payla?an bölgedeki tek ülkedir. Türkiye Azerbaycan gibi bar??ç?l yollarla problemin çözümünü istemektedir.

Karaba? sorununda Bat? ise çifte standart uygulamaktad?r. Zira Karaba? i?gali sonras?nda Bat?, Ermenistan’? ödüllendirici, Azerbaycan’? ise cezaland?r?c? tav?r tak?nm??t?r. Örne?in, uzun y?llar ABD taraf?ndan Ermenistan’a ambargo uygulamak ve sald?r? amaçl? güç kullanmakla suçlanan Azerbaycan’a "Özgürlükleri Destekleme Yasas?" çerçevesinde finansal yard?mda bulunulmazken, Ermenistan ise ki?i ba??na en çok yard?m? alan ülke olmu?tur.

Da?l?k Karaba?’?n i?galden kurtulmas?, sadece Azerbaycan’?n de?il, Ermenistan da dahil olmak üzere bütün bölge ülkelerinin ekonomik kalk?nmas?na, bölgesel ve küresel ekonomik ili?kilerinin geli?mesine ivme kazand?racakt?r. Dolay?s?yla sorunun do?ru çözümü; Azerbaycan’?n toprak bütünlü?ü prensibi içerisinde ve adaletle hareket ederek, Da?l?k Karaba?’?n Ermeni i?galinden en k?sa sürede kurtulmas?d?r.