.E°`="justify">En varl?kl?, devingen ve etkili Ermeni az?nl??? Kuzey Amerika’da, yani ABD ve Kanada’da olan?d?r. Kimi Ermeniler ve yanda?lar? onlar?n Yeni Dünya’ya 1607’den bu yana yerle?mekte olduklar?n? ileri sürüyorlar. Sanki Kaptan John Smith’in (1579-1631) gemisiyle gelip Virginia’ya yerle?en ilk Avrupal? göçmenler aras?nda onlar da varm??.

5Q(tütün yeti?tiricisi) Martin Ermeni miydiler? Ancak, Virginia Valisi Edward Dieges 1653’de Osmanl?lardan iki ipekçilik uzman? istemi?; gelenlerden sonra “George” (Corc) ad?n? alan?n Ermeni kökenli oldu?una ili?kin bir yazma var. Daha da öte, Boston’da bas?lan The Armenian Review adl? süreli yay?n?n eski sorumlu yöneticilerinden James H. Tashjian’?n iddias?na göre, Cristoforo (Cristóbal, Kristof) Colombo’nun (Kolomb) Yeni Dünya’ya ikinci kez gidi?inde gemisinde bir Ermeni de varm??.

Bu önerilerin bir bölümü yak??t?rma ve Amerika’daki Ermeni varl???n? olabildi?ince eskiye götürme dü?üncesi olabilir. Nitekim, Cenova kökenli ve fark?nda olmadan Amerika’y? “bulan” kaptana ili?kin kimi bilgiler bile masala yak?nd?r. Örne?in, onu gösteren resimlerden hiçbiri birbirini tutmaz. Önceki gezilerinde kaptan de?il, tüccar kâtibiydi. S?radan bir Anglo-Sakson’a benzemesi için s?k s?k sar???n ve mavi gözlü olarak dü?ünülürse de, büyük olas?l?kla de?ildi.

Amerika’da Ermeni varl???na gelince. Onlar?n gelece?i Amerikan Protestan din yay?c?lar?n?n 1830’lardan sonra Osmanl? topraklar?na ak?n etmeleriyle de?i?ti. Protestan yapmada ilk hedefleri Müslüman Türklerse de, bunun uygulanabilir olmad???n? gördüklerinde, tam H?ristiyan saymad?klar? Ermenilere, Rumlara ve Marunîlere yöneldiler. Amerikan Yabanc? Misyonlar Kurulu özellikle Osmanl? Ermeni toplulu?unu diledi?ince ekip biçece?i verimli bir kaynak olarak gördü. Onlar?n din e?itiminde yetersiz kald?klar?n? dü?ünmekle birlikte, yaln?z H?ristiyanl?klar? sayesinde Müslümanlardan üstün olduklar? inanc?n? yayd?lar ve onlar? ba? kald?rmaya haz?rlad?lar.

Osmanl? topra??n? k?sa sürede, alçak gönüllü ba?lang?çlar?na kar??n, birçok yabanc? okul sard?. Ermeni gençlerine (din yay?c?l??? damgal?) kendi kolejlerinde e?itim verip kimilerini burslarla Amerikan üniversitelerine çektiler. Osmanl?n?n tan?d??? Ermeni Gregoryen Kilisesi Amerikal? Protestanlar?n kendi mezhep üyeleri içindeki eylemlerine kar?? ç?kt?ysa da, yeterince Ermeni, Protestanl??? kabul edince Osmanl? yönetimine de bunlar? ayr? bir din kümesi olarak tan?ma i?i dü?tü. Ermeni Protestanlar?n?n bugünkü Amerika’daki merkezi New Jersey’de Paramus kentindedir. Bu merkez, Beyrut’taki Haigazian Koleji’ni destekleme d???nda, tüm Ermeni görü?lerinin savunulmas?nda da kendine dü?eni yapmaktad?r.

Din yay?c?lar?n?n bu ilk ad?mlar? ABD’ne okumak, gezmek ve göçmen olarak gelmek isteyen Ermenilere kap?lar? açt?. Bunlar?n içinde ?stanbullu Kaçadur Osganyan New York Kent Koleji’ni bitirdikten sonra New York Herald Tribune gazetesine (Ermenilere ili?kin olanlar da dahil olmak üzere) birtak?m yaz?lar yazd?. Bu yaz?lar?nda Ermenileri “Orta Do?u’nun Yankee’leri” (yani, Kuzey Amerikal?lara özgü becerikli ve yarat?c? i? adamlar?) olarak tan?t?yordu. Bir ara, New York Bas?n Kulübü’nün yönetiminde de bulundu. ?stanbul’daki bir gazeteye Amerika’ya ili?kin yaz? yollad??? da belirtiliyor. Gene New York’ta Columbia Üniversitesi kütüphanesinin hukuk bölümünde de çal??t?.

Ba?ka Ermeniler Amerika’da hem din bilgisi veren okullara, hem de Princeton ve Yale gibi o y?llar?n da ünlü üniversitelerine gittiler. Örne?in, daha sonras?n?n fizikçisi Christopher der Seropian 1843’de Yale’e girdi. Günümüz Amerikan kâ??t paralar?ndaki siyah ve ye?il renklerin de ilk olarak onun gözetiminde bas?ld??? yaz?l?yor. Benzetmelerinin bu sayede azald???na inananlar var. Her neyse, ABD Hükûmetinin söz konusu bulu?u bu Ermeniden sat?n ald??? anla??l?yor. 1850-70 y?llar? aras?nda Osmanl? Ermenilerinin Amerika’ya göçünün h?zland??? anla??l?yor. ?stanbul’da bir bas?mevi yöneten Hagop Mataosyan da herhalde bu s?rada bas?m i?lerinde son geli?meleri yerinde görmek ve yeni makineler sat?n almak için Amerika’ya gelmi? ve ard?ndan Osmanl? ba?kentine dönmü?tü.

1890’larda kalabal?k bir Ermeni dalgas? daha Yeni Dünya’ya ayak basarak Detroit çevresine yerle?ti. Kaliforniya’n?n Fresno ilçesine yo?un Ermeni ak?n? da bu y?llara rastlar. Do?al nedenlerle ölen dedesi Urfa’da H?ristiyan mezarl???nda gömülü William Saroyan da Fresno’ludur. Onun çocukluk an?lar?ndan olu?an roman?n? Aram Derler Ad?ma ba?l???yla çevirmi?tim. Bu yay?nlanan ilk kitab?md?r. Çeviriye ba?lad???mda on dokuz ya??nday?m. Hemingway, Steinbeck ya da Capote gibi y-azarlardan bir çeviri yap?p Varl?k’?n sahibi, Yedi Me?’alecilerden Ya?ar Nabi’ye götürebilirdim. Oysa, Saroyan’?n günlük ya?am?n ola?an görünen olaylar?na insanc?l e?ilimini ve yaz?? biçimini be?enmi?tim. Onu seçtim ve ailem, arkada?lar?m ve dostlardan (ba??nda ya da sonra) olumsuz bir tek tepki görmedim. Bu nokta çok önemlidir.

Bir ufak ayr?nt? da ?u: Ya?ar Nabi’nin Bâb?âli yoku?undaki yönetim odas?na girdi?imde orada Re?at Nuri de vard?. Türk yaz?n?na a??rl???n? koymu? ve damgas?n? vurmu? olan bu yazar?n bana on dokuz ya??mdayken gösterdi?i ilgi ve sayg?y? bugün gibi an?ms?yorum.

Ermeni sorununa dönelim. 1984’deki Paris davas?na “uzman tan?k” çerçevesinde ça?r?l? olarak kat?ld???mda, o ba?kentteki bir diplomasi temsilcili?i olan T.C. Ba?konsoloslu?unu basarak içindekileri rehine alan, bir Türkü öldüren ve ba?ka bir Türkü de yaralay?p ya?am boyu sakat b?rakan dört Ermeni teröristinin avukatlar?ndan biri bana benim de, onun sözleriyle, “her Türk gibi, Ermenilere kar?? önyarg?l?” oldu?umu söylemesi üzerine, “daha yirmi ya??na gelmeden bir Türk yazar?ndan Ermeniceye roman çevirip kendi halk?na ilk kez tan?tma giri?iminde bulunup bulunmad???n?” sordum. Olumsuz yan?t? üstüne, bas?lm?? olan kendi çeviri kitab?m? gösterdim ve bu kez ben sordum: “Hangimiz önyarg?l?y?z?” Saroyan gerçekten büyük insan, özgünlü?ü olan bir yazar, etkili bir sanatç?yd?. Ermeni ad?n? Amerika’da ekin yoluyla ba?ar?yla yayd?.

Kaliforn?ya’daki egemen Ermeni az?nl???n?n olu?umuna dönelim. Amerika’ya Merzifon’dan göçmü? olan Hagop Seropyan 1881’de bu Karadeniz kentindeki yak?nlar?na (ku?kusuz bir hayli abartmal? olarak) buradaki üzüm tanelerinin yumurta büyüklü?ünde, patl?canlar?n neredeyse be? okka ve kavunlar?n da kay?k gibi olduklar?n? yazarak tümünü oraya ça??rd?. Birkaç ay içinde tar?mla u?ra?m?? olan bu Ermeni dostlar? önce Atlantik’i, sonra da Amerikan topra??n? ba?tanba?a a?arak solu?u Fresno’da ald?lar. Bu var???n yüzüncü y?l?n? da, kendilerinden birini (G. Dökmeciyan) zamanla vali seçtirecek denli güçlenen bu Ermeni az?nl??? 1981’de görkemli bir kutlama da yapt?lar.

?lk Ermeni Apostolik Kilisesi 1891’de Massachusetts’de aç?ld?. Hovsep Seropyan Amerika’daki ilk Ermeni papaz?yd?. Ermeniler, Kaliforniya gibi, Boston’da da varl?kl? ve etkilidirler. Bu nedenle, Boston ile Ermenistan Cumhuriyeti ba?kenti Erivan “karde? kent”tir. Oysa, ikisinin tarih, görünüm ve yap? gibi yönlerden benzerli?i yoktur -ikisinde de Ermenilerin yo?un olu?u d???nda. Öte yandan, ilk Ermeni Protestan Kilisesi de 1892’de Worcester’de aç?ld?. Bu iki ba?lang?çtan bugüne do?ru aç?l?m Kuzey Amerika’da yüzden fazla Ermeni kilisesini ve onun çevresinde bu din kümelerini kaps?yor. Üstelik, bu kiliseler Güney Amerika’n?n kimi önemli kentlerine de yay?lm??t?r.

Yeni Dünya’ya Ermeni göçüyle Osmanl? nüfusunda ve bu yoldan ulusal gücünde azalma olunca, ?kinci Abdülhamit bu göçü 1899’da yasaklad?. Bu Osmanl? Sultan?n?n, Ermenilerin, zaman zaman kar??l?kl? çat??malar sonucu ölümü bir yana, göç yoluyla bile azalmas?n? istemedi?i bu yasa??yla da kan?tlanmaktad?r. Bu yasak ?ttihat ve Terakki Partisinin iktidara geli?ine de?in sürmü?, Ermenilerin iste?i ve Abdülhamit’e kar?? muhalefeti destekleme ko?ulu olarak kabul edilmesi üzerine, ancak 1908’de kalkm??t?r. ABD’ndeki göç belgelerine göre, 1895-99 ve 1908-14 y?llar? aras?nda Kuzey Amerika’ya çok yo?un Ermeni göçü oldu ve bunlar içeriye H?ristiyanl?k temelinde kolay al?nd?lar.

Osmanl? biraz Harbiye Naz?r? Enver Pa?a’n?n e?ilimi, biraz oldubittiyle kendini sava?ta ve Almanya yanl?s? olarak bulunca, Ermeniler yaln?z Çarl?k Rusyas? ordular?nda ve yurtta?? olduklar? devletin topraklar?nda gerilla olarak de?il, önce ?ngiliz Generali Allenby’nin ordusunda, sonra da Frans?zlarla birlikte Adana ve çevresinde Türklere kar?? çarp??t?lar; bu çat??malarda öldüler ve öldürdüler. Bu sava?lara Amerika’dan getirtilen Ermeniler de kat?ld?lar. Bu ba?lamda Do?u Anadolu ile Kafkasya’da Rus ve Adana çevresinde Frans?z subaylar?ndan kimilerinin kendi üniformalar?n? da giyip silâhlar?n? kullanan Ermenilerin ac?mas?zl?kta çok ileri giderek askerlik onurlar?n? zedelediklerine ili?kin yak?nmalarda bulunduklar?n? da eklemeliyim Ancak, sava? s?ras?nda Amerikan ordusunda doktor olarak görev yapan Varaztad Kazanc?yan (1870-1974) yüzlerine kur?un yiyen askerlere günümüzde “estetik” denen onar?mlar yapmakla ün salm??t?. Bu yüzden, ?ngilizlerden St. Michael ve St. George ni?anlar? var.

ABD’ne göçe 1924’de genel bir s?n?r kondu?undan, bu tarihten 1931’e de?in bu ülkeye herhalde 26.146 gibi (eskiye göre) çok ufak bir Ermeni kümesi girebildi. Gelenlerin neredeyse tümü ticarete at?l?yor, daha çok ufak dükkânlar aç?yor, Orta Do?u’ya özgü yiyecekler ve Türk hal?lar? sat?yorlard?. Ülkenin kendi 1929 ekonomik bunal?m? içine bo?az?na de?in batm?? oldu?undan, Anglo-Sakson kökenli eski yurtta?lar?n ?rkç? e?ilimleri daha da ortaya ç?kt? ve Ermeniler, H?ristiyanl?klar?na ve göreceli olarak beyaz tenlerine kar??n, (Orta Do?ulu görünümlerinden ötürü) ayr?ma u?rad?lar, bir süre itilip kak?ld?lar. Kimi Amerikan kentleri onlar? aralar?na alm?yor, evlerini demiryolu dura??n?n ötesinde kurmak zorunda kal?yorlard?.

Ancak, bir iki ku?ak sonra ?ngilizce anadili olan, kolej e?itimli ve sözünü dinletir Ermeniler ortaya ç?kt?. Michael Arlen gibileri Ermeniliklerini saklarken, yeni ku?ak içinde Ermeni kökeniyle övünen ve özellikle Fresno çevresindekileri okuyucuya sevdiren (Anadolu’daki dedeleri Karao?lanyan’lar diye bilinen) William Saroyan’d?. Onun yazd?klar? benim de ba?ucumdad?r. Ba?tan sona kaç kez yeni ba?tan okusam b?kmam. Neredeyse “a??k” oldu?um yazarlar?n en ön çizgisindedir. O çizgide yaz?n dünyas?ndan Shakespeare, Goethe, Pu?kin, Melville, Nazrul ?slâm, Koestler ve Naz?m var. Demem o ki, Saroyan Amerika’daki Ermeni toplulu?unu o ülke insanlar?na ve belki de tüm dünyaya çok sevimli tan?tt?. Bask?s? çoktan tükenmi? benim çevirimi bulup okuyanda (ya da ?ngilizce asl?n? görende) onun insanc?ll??? ve s?radan ki?ilerin günlük ya?ant?lar?n?n ne denli önemli oldu?u gerçe?i bilincine yerle?ir.

Yeni Ermeni ku?aklar? ortaya ba?ka etkili ki?iler de ç?kard?. Film ve oyun yönetmeni Rouben Mamoulian da bir ölçüde böyleydi. Örne?in, Greta Garbo’n?un en iyi filmlerinden olan “Kraliçe Christina”y? o yönetmi?ti. Amerika’da ticaret dururken askerli?e pek heves etmemelerine kar??n, Tu?general Haig Shekerjian (?ekerciyan) general rütbesindeki ilk Ermeni kökenli askerdi. Harvard Üniversitesi ö?retim üyelerinden Dr. Varaztad Kazanjian Amerikan Plâstik Cerrahlar Derne?i Ba?kan?yd?. Dr. John S. Najarian böbrek nakliyle ünlenmi?ti. Dr. Raymond Damadian’?n k?saca NMR diye bilinen “nükleer manyetik resonans”?n röntgenin yerini almas?nda bir pay? oldu. Bu yoldan, “habis tümör”ün önü yay?lan kansere dönü?meden al?nabiliyordu. Fizikçi Dr. G. K. Da?hlian atom enerjisi ara?t?rmalar?nda çal??t???ndan ???madan etkilendi ve ölümü bu yüzden oldu. Benim de ki?isel olarak tan?d???m Vazken Parsegian fizik üstüne (özellikle atom fizi?i konusunda) yay?nlar? olan biriydi.

Kimi Ermenilerin müzikte ve oyunculuktaki yetenekleri bilinir. Arlene Frances (Kazanjian), Cher (Sarkisian), Kay Armen (Manoogian), Mike Connors (Kirkor Ohanian) ve David Hedison (Heditsian) Ermeni kökenlidirler.

Ermeni az?nl???n Amerikan toplumunda güçlü bir bask? kümesi durumuna gelmesinde belki daha önemli gerçek içinden çok varl?kl? ki?ilerin ç?kmas?yd?. Örne?in, Detroit’te MASCO kurulu?unun sahibi Alex Manoogian Ermeni Genel Yard?m Birli?inin de ba?kan?yd?. Bloomington’da Tarzian, Philadelphia’da Kuljian ve Detroit’te Mardigian fabrikalar? kimyaya dayal? endüstri kurulu?lar?d?r. Dolar milyarderlerinden Kirk Kerkorian Hollywood’da MGM’i ve Western Hava Yollar?n? ele geçirmi?tir.

Yeni Dünya toplumu içine zamanla yerle?ip kabul görürken, içlerinden kimileri Ermenilerin Amerikan toplumunda budunsal özelliklerini yitirmelerinden korkmaktad?r. Bu aray???n bir önemli kilometre ta?? Michael Arlen’in 1975’de yay?nlad??? “A?r?’ya Geçi?” (Passage to Ararat) konulu kitab?yd?. Bu e?ilim ba?kent Washington’daki karar-veren çevrelerde, özellikle ABD Kongresinde ve kitle ileti?im araçlar?nda kendini günden güne daha fazla duyurma?a ba?lad?. Boston, Berkeley, Los Angeles ve New York gibi yerlerdeki Ermeni kurulu?lar? okullar, gazeteler ve dergilerden ba?ka bask? örgütleri de kurdular.

1970’li ve 1980’li y?llarda, Ermeni terörü Türk diplomatlar?n?, genelde THY gibi Türk kurulu?lar?n? ve bu arada Türkiye ile ba?lant?s? olan üçüncü taraflar? hedef al?rken, Amerika’daki kimi Ermeni yay?nlar? diplomasi temsilciliklerimizi basanlarla Kongre’de eylem yapanlar?n ayn? ülküye hizmet ettiklerini yazmaktan çekinmemi?lerdi. Oysa, Amerika’da siyasete kar??an bask? örgütlerinin terörizmle ba?lant?lar? yasalarla yasaklanm??t?r. Bundan yakla??k on be? y?l önce, ?stanbul Üniversitesinde yer alan ve Ermeni sorununu konu edinen bir toplant?da Ermeni terörüyle d?? görünümüyle yasal oldu?u yanl?? kan?s?n? uyand?ran ba?lant?lara ayr?nt?lar?yla dikkatleri çekmi?tim. ABD diplomasi temsilcilerinin de dinleyici ve konu?mac? olarak kat?ld?klar? bu toplant?dan sonra bu ba?lant?y? sona erdirecek aç?k bir ad?m at?ld???na tan?k olmad?m.

ABD’nde yirmi alt? ?ngilizce ya da Ermenice Ermeni gazetesi ve dergisi yay?nlan?yor. Ermenilerin gene göreceli olarak kalabal?k olduklar? Lübnan’da en iyi zamanlar?nda yaln?z dokuz bu türlü yay?n ç?kt???na göre, yirmi alt? oldukça yüksek bir say?d?r. Bunlar?n on üçü Los Angeles bölgesindedir. Ermenice günlük gazeteler aras?nda Baikar (Watertown), Hairenik (Boston) ve Asbarez (Los Angeles) en ba?ta say?lmal?d?r. Haftada iki kez ç?kan Nor Or da (Los Angeles) Ermenicedir. ?ngilizce olanlar?n ba?l?calar? ?unlard?r: Armenian Reporter (New York), Armenian Mirror-Spectator (Boston), Armenian Observer (Los Angeles), California Courier (Los Angeles). Kanada’da da ?ngilizce haftal?k Horizon ve Ermenice haftal?k Abaka ç?kmaktad?r.

Ben bu gazetelerden günlük Armenian Observer’?n bir y?ll?k nüshalar?n?, bir içerik incelemesi yapabilmek amac?yla, birkaç hafta boyunca tüm haber, ba?yaz?, geri kalan yaz?lar ve ilânlar?yla birlikte okudum. Tart??malara nas?l yakla?t?klar?, neleri tasarlad?klar? ve ne gibi kazan?mlar pe?inde olduklar? belli oluyordu. Örne?in, Kaliforniya’dan senatör seçilmek isteyen Lâtin Amerikan kökenli bir ABD yurtta?? Los Angeles’deki konsoloslar?m?z? öldüren ya?l? Ermeniyi evinde ziyaret etmi? ve sonra bu gazeteye bir aç?klamada bulunarak katil ki?inin derin bir adalet duygusu oldu?unu söylemi? ve böylece o çevredeki Ermeni deste?ine kavu?mu?tu. ?imdiki Kaliforniya Valisi de gene seçilebilmek için ayn? yönteme ba?vuruyor.

Kuzey Amerika’daki yakla??k doksan Apostolik Ermeni kilisesinin ço?u Eçmiadzin’e, birkaç? da Beyrut’a ba?l?d?r. Ayr?ca, yirmi alt? Ermeni Protestan ve dört Ermeni Katolik kilisesi i? yapmaktad?r. Bu kiliselerin aras?ndaki uyu?mazl?k zaman zaman kan dökümüne de var?yor. Örne?in, 1934’de New York’taki bir kilisenin içinde gündüz vakti oran?n papaz? Leon Tourian öldürülmü?tür. Ermenilerin yo?un olduklar? yerlerde güçlü görülen Da?nag Partisinin en az?ndan geçmi?te bu kanl? olaylarla ba?lant?s? vard?.

Ermeniler Arjantin, Brezilya, Uruguay ve Venezuela ba?ta olmak üzere, Güney Amerika’da da varl?klar? bulunuyor. Lübnan’daki iç sava?tan sonra bu yöreye ak?n artt???ndan anakaran?n güneyindeki toplam say?lar? 150.000’i a?m??t?r. H?zla ?spanyolca ya da Portekizce ö?renmekte ve topluma uymaktad?rlar.