="justify">Sovyetler Birli?i’nin da??lmas?ndan önce ba?layan ve ard?ndan Azerbaycan ile Ermenistan’?n ba??ms?zl??? ile birlikte bölgesel bir nitelik kazanan Karaba? çat??mas? geçen onca zamana ve arabuluculuk çabalar?na ra?men bir çözüme ula?t?r?lamam??t?r.

"nda yakla??k 25000 ki?i hayat?n? kaybetmi? ve 1 milyona yak?n Azerbaycan Türkü göç etmek zorunda kalm??t?r. Halen Karaba? ve çevresindeki Azerbaycan topraklar?n?n % 20’si i?gal alt?ndad?r. Azerbaycan topraklar?n?n % 20’si i?gal alt?ndad?r. Hocal? katliam?na kadar uluslararas? toplumun çok da ilgi göstermedi?i çat??malar, ?ubat 1992 tarihinde Ermeni kuvvetlerin katliam?ndan sonra uluslararas? medyaya ta??nm??t?r.

Karaba?’daki çat??malar?n ana nedenleri olarak Sovyetler Birli?i’nin yönetim stratejisi, Sovyetler Birli?i sonras? Rusya d?? politikas?n?n yeniden bölgede etkili olmak biçiminde ?ekillenmesi ve Rusya’n?n etnik sorunlar? kullanmas?, Ermenistan’?n irredentist politikas? ve diasporan?n rolü say?labilir. Karaba? çat??mas? bölgesel güçler aras?ndaki ili?kileri de etkilemi? hatta Ermeni kuvvetlerin Nahçivan’a sald?rmas? üzerine Türkiye ile Rusya kar?? kar??ya gelmi?tir. Gürcistan’da çat??malar?n sürdü?ü ortamda bu ülkedeki Ermeni az?nl???n varl???ndan dolay? süreçten etkilenmi?tir. Azerbaycan’?n iç istikrar? süreçten etkilendi?i gibi Ermenistan’da hem politik hem de ekonomik olarak Rusya’ya daha da ba??ml? hale gelmi?tir. Azerbaycan topraklar?n?n i?galinin sona erdirilmesini isteyen BM Güvenlik Konseyinin 822, 853, 874 ve 884 say?l? kararlar? da i?gali sona erdirememi? 1994 y?l?ndaki ate?kes sonras? süreçte de ilerleme sa?lanamam??t?r. Mevcut Ermenistan yönetimi ve onu etkileyen diasporan?n politikas? devam etti?i sürece, uluslararas? alanda ciddi bir bask? olmad??? takdirde Azerbaycan topraklar?ndaki i?galin de yak?n bir gelecekte sona ermesi zor görülmektedir. ??galin ortaya ç?kard??? insanl?k dram?n?n yan?nda i?gal alt?ndaki topraklardaki kaynaklara, sanat eserlerine ve mimari yap?ya zarar verilmekte ve i?gal kal?c? k?l?nmaya çal???lmaktad?r. Bu durum kar??s?nda Azerbaycan’da BM’in daha aktif olarak devreye girmesini istemektedir. Bu konuda Azerbaycan’?n giri?imi sonucu 14 Mart 2008 tarihinde BM Genel Kurulunda bir karar tasar?s? kabul edilmi?tir. 39 lehte ve 7 kar?? oyla kabul edilen karar Azerbaycan topraklar?ndaki i?galin hemen sona erdirilmesini istemekte ve i?gal alt?ndaki topraklardan sürülen nüfusun geri dönmesi için gerekli ?artlar?n olu?turulmas?na vurgu yapmaktad?r. ?lginç olan AG?T Minsk Grubu e?ba?kanlar? ABD, Rusya ve Fransa’n?n BM’de karara kar?? oy kullanmalar?d?r. Bu durum Azerbaycan’?n Minsk Grubuna olan güvenini zedelemi?tir. Soruna bar??ç? yolla bir çözüm bulunmas? için daha etkili mekanizmalar?n ortaya konmas? gerekir. Sadece AG?T Minsk Grubuna sorunu havale etmekle bir yere var?lamayaca?? aç?kt?r. Azerbaycan’?n sabr? tükenmektedir.

15-16 Nisan 2008 tarihinde Bakü’de düzenlenen GUAM devletlerinin topraklar?ndaki çat??malar?n çözümünde temel prensipler konferans?nda (Basic Principles For the Settlement of the Conflicts on the Territories of the GUAM States) GUAM ülkelerindeki (Gürcistan, Ukrayna, Azerbaycan ve Moldova) çat??malar?n çözümü konusu üst düzey kat?l?mc?larla tart???lm??t?r. Karaba? sorununun da tart???ld??? konferansta konu?mac?lar genelde ülkelerin toprak bütünlü?üne vurgu yapm??lar ve özellikle de benzer durumlar?n uluslararas? hukuk bak?m?ndan analizi yap?lm??t?r. BM ?art?n?n ülkelerin toprak bütünlü?ünü korudu?unun ve ba??ms?zl?k ve toprak bütünlü?üne sayg?n?n esas oldu?unun vurguland??? konu?malarda Azerbaycan’?n i?gali kabul etmedi?ini her f?rsatta ileri sürmesinin önemine i?aret edilmi?tir.

Rusya’n?n Kafkasya’da yay?lmas? ve özellikle Gülistan ve Türkmençay Antla?malar?ndan sonra nüfus yap?s? de?i?tirilen Karaba?, Sovyetler Birli?i döneminde Azerbaycan’?n içerisinde otonom bir bölge olarak düzenlenmi?tir. Bölgede zaman zaman gerilimler ya?anm?? olmakla birlikte silahl? çat??malar 1988 y?l?nda ba?lam??t?r. Azerbaycan ba??ms?z oldu?unda uluslararas? alanda ülkenin tan?nm?? s?n?rlar? içerisinde kalan Karaba? Azerbaycan’?n parças?d?r.

Karaba?’da bir ilerleme sa?lanabilmesi bölgesel güçlerin yan? s?ra BM’nin giri?imlerini gerekli k?lmaktad?r. Rusya’n?n pozisyonu Azerbaycan’a güven vermemektedir. AG?T Minsk Grubu e?ba?kanlar?n?n say?s? art?r?lmal? ve bu e?ba?kanl???n hangi kriterlerle verildi?i aç?kça belirtilmelidir. Ermenistan’da Karaba? kökenli politikac?lar?n ve diaspora Ermenistan ba?lant?s?n?n da konu ile ilgili aç?l?m sa?lanmas?na yard?mc? olmad??? aç?kt?r. Diaspora hem Türkiye ile ili?kiler hem de Karaba? sorunu konusunda uzla?maz bir çizgidedir. Özellikle bir Ta?nak örgütü olan Amerika-Ermeni Ulusal Komitesi, Türk-Ermeni Bar??ma Komisyonu dahil her türlü diyalog giri?imine kapal? bir noktadad?r. Soyk?r?m iddialar?n? varl?k sebebi haline getiren diaspora kurulu?lar? 24 Nisan yakla??rken faaliyetlerine h?z vermekte ve ABD Ba?kanlar?n?n yay?nlad?klar? mesajlarda “soyk?r?m” ifadesini kullanmas?n? istemektedir. Bu faaliyetleri ve Ermenistan üzerindeki etkisiyle diaspora Türkiye-ABD ili?kilerine ve Türkiye-Ermenistan ili?kilerine zarar vermekte ve Karaba?’daki ç?kmaza hizmet etmektedir. Türkiye-Ermenistan ili?kilerinde sa?lanacak bir aç?l?m da Karaba? sorunu’nun çözümünde ilerlemeye yard?mc? olabilir. Ancak bunun için Ermenistan yönetiminin baz? ad?mlar atmas? gereklidir. Zaman zaman Ermenistan taraf?ndan yap?lan ön ko?ulsuz görü?meye ve diplomatik ili?ki kurmaya haz?r?z aç?klamas? asl?nda propaganda amaçl? çabalard?r. Çünkü Ermenistan’da çok iyi bilmektedir ki Türkiye normal diplomatik ili?ki kurmak için baz? ?artlar ileri sürmektedir. Bunlardan Türkiye’nin toprak bütünlü?üyle ilgili olan Ermenistan ba??ms?zl?k Bildirgesindeki Bat? Ermenistan ifadesi ve Ermenistan yönetimi taraf?ndan soyk?r?m iddialar?n?n uluslararas? alanda gündeme ta??nmamas? olmazsa olmazlard?r. Türkiye Karaba? konusunda da Ermenistan’dan bir aç?l?m beklemektedir. Ancak tüm bunlar için Ermenistan’daki her hangi bir yönetimin öncelikle Ermenistan kamuoyunu haz?rlamas?, diasporan?n radikal unsurlar?yla ba??n? koparmas? ve en önemlisi Rusya’ya olan a??r? ba??ml?l???n azalt?lmas? konusunda ad?mlar atmas? gereklidir.

Karaba? sorununa bar??ç? yollarla çözüm bulunmas? için zaman daralmaktad?r. Güçlenen Azerbaycan uluslararas? toplumdan bekledi?ini bulamamas? durumunda silahl? çözüme yönelebilir. Ermenistan istikrars?z iç politik ortam?nda, son seçimlerden sonra oldu?u gibi dikkati ba?ka noktalara yöneltmek için ate?kesi bozucu çabalara girmektedir. Bunlar asl?nda Karaba?’da “dondurulmu?” bir çat??ma durumu olmad???n? ve bölgenin oldukça s?cak geli?melere aç?k oldu?unu göstermektedir.

Doç. Dr. Kamer KASIM*
* Abant ?zzet Baysal Üniversitesi, Uluslararas? ?li?kiler Bölümü Ö?retim Üyesi, E-Mail: kamerkasim@yahoo.com