="justify">Ara Sarafyan benim simetri?im. Bendeniz nas?l 1915 Tehciri denilen yüzkaras?n? te?hir etmek yüzünden Türk milliyetçileri için "vatan haini"ysem ve "jenosit" demedi?im için de Ermeni milliyetçileri için "inkarc?"n?n önde gideniysem, Ara biraderim de bu s?fatlara çapraz olarak sahip:

Ñ$asporas? kendisini d??l?yor, Türk milliyetçileri de kendisini "k?rnava gelip k?z??an kediler gibi azan Türk dü?man? Gomidas Enstitüsü Genel Direktörü Ara Sarafyan" diye an?yor (H. C. Güzel, Radikal, 27.04.08). (S?n?f arkada??m Hasso! Senin kölen olurum! Bu ya??mda bir kelime (k?rnav) ö?rettin bana. Ay?ntapça olmal?).
Sarafyan, ?stanbul ?HD'nin ça?r?l?s? olarak geçen hafta Bilgi Üniversitesi'nde 24 Nisan'? anlatt?. Ayn? günlerde de Radikal'de H. C. Güzel ?öyle yazd?: 'Tutuklananlar, terör örgütlerine mensup ki?ilerdi. Doç. Yusuf Sar?nay'a göre evlerinde orta çapta bir askerî birli?in donan?m?na yeterli silah bulundu. Aya? ve Çank?r?'ya gönderildiler. Bütçeden tahsis edilen 2897 kuru? ödenekle kollar?n? sallayarak k?sa bir süre ya?ad?lar (Bedava Anadolu tatili.- B.O.). Büyük ço?unlu?u iki hafta sonra serbest b?rak?ld?. Sadece 57 ki?i Suriye'de Derzor'a gönderildi. Geri kalanlar affedildi. Me?hur müzisyen Gomidas'?n bütün tutuklulu?u Çank?r?'da 13 gün zorunlu ikametten ibarettir. Tamam? örgüt mensubu olmas?na ra?men hiçbiri idam edilmedi.' Doç. Sar?nay'a dayan?yor ama Sar?nay bunlar? nerede, hangi tarihte ve hangi kaynaklardan yazm??, belirtmiyor.
TTK'dan Prof. Kemal Çiçek ise Azeri Bas?n Ajans?'na demeç verdi: '24 Nisan'da Ta?nak, H?nçak, Ramgavar ve ba?ka terörist örgütlere mensup 556 çeteci ?stanbul ve ta?rada tutukland?. Bunlar?n ço?u, gönderildikleri yerde günde bir kere polise gidip imza vererek serbest dola?t?. Gerçekler böyle olunca, Ermeniler niye an?yor bu günü? Çünkü Dadrian böyle bir senaryo yaz?yor. Tutuklananlardan biri de tan?nm?? terörist Komitas.'
Komitas? "Gomidas" yerine böyle yaz?nca "komitac?"ya yak?n oluyor herhalde. Yâ hû, bu adam Kütahya köylerinden bir Ermeni yetimi. Türkçeden ba?ka dil bilmiyor. Ermeniceyi ilahiyat okudu?u Eçmiyazin'de ö?renmi?. Rahip oluyor, ama bütün akl?-fikri Ermeni türkülerini derleyip çoksesli yapmakta. Onu da derleyip götürüyorlar. Sanatç? oldu?u için ruhen nazik bir adam; akl?n? kaç?r?yor. Zaten, bugün heykelinin bulundu?u Paris'teki bir ak?l hastanesinde ölecek. Öyküsünü, Markar Esayan'?n "Kar??la?ma"s?ndan (Hayy Kitap) okuyabilirsiniz. Bugün Ermeni kilisesinde kullan?lan iki standarttan biri onun müzi?i. Komitac? Komitas ha! Müzisyeni ç?ld?rtt?k, bir de teröristti diyerek Ermenileri ç?ld?rt?yoruz.
Hiç ku?kusuz, 24 Nisan gecesi toplananlar aras?nda komitac?lara destek veren "tehlikeli" e?has da vard?. Ama soru ?u ki, bütün bu insanlar hangi mahkemelerde neyle suçland?lar ve karar ne oldu? Bunlar? Sarafyan'a Skype'tan telefon ederek sordum. Bundan sonras? onun anlatt?klar?d?r.

Ne bir dava, ne savunma
Osmanl? ar?ivlerinde bu insanlar? suçlayan herhangi bir belge yok. Prof. Mim Kemal Öke'ye göre, Ba?bakanl?k Ar?ivi'nde suçlama kan?tlar? mevcut. 1990'lar?n ba??nda bu dosyay? iki ayr? tarihte görmek istedim. ?kisinde de içi bo?tu. Yetkiliden, galiba ad? Sadi Bey'di ve ben isteyince ?a??rm??t?, içinde özet de bulunan orijinal kapa??n fotokopisini ald?m. Anlad???m kadar?yla Prof. Öke dosyan?n katalogdaki tan?t?m?n? gördü ve özette ne diyorsa onu aktar?yor.
Kabal??? bir yana, H. C. Güzel'in yazd?klar? Prof. Çiçek'e oranla daha bilgili (Ne de olsa Mülkiye mürekkebi yalam??.- B.O.). Çiçek, Ta?nak ile Ramgavar'?n legal partiler oldu?unu sakl?yor (1913'de ?ttihatç?lar diktatörlüklerini ilan edene kadar Ta?nak koalisyon ortaklar?d?r.-B.O.). Tutuklananlar?n hiçbir biçimde mahkemeye ç?kar?lmad?klar?n?, hiçbir biçimde savunmalar?n?n al?nmad???n? sakl?yor. Dadrian'?n tutuklanan say?s?n? fazla gösterdi?ini söylüyor ama bu say?lar?n ünlü bir Türk milliyetçisinin kitab?ndan al?nd???n? sakl?yor: Esat Uras. (Uras, 1882 Amasya do?umlu ?ttihatç?. ?yi Ermenice biliyor. Mülkiye 1904 mezunu. Emniyet'in istihbarat?nda çal???yor.-B.O.)
Bendeki bilgiler, özellikle, o gece götürülenlerden Rahip Krikoris Balakian'?n ald??? notlardan ve toplad?klar?ndan: 24 Nisan gecesi polis yakla??k 220 erke?i evlerinden topluyor ve Mehterhane'ye kapat?yor. Ço?u ünlü insanlar: Siyasi parti üyeleri, aktivistler, gazeteciler, doktorlar, ö?retmenler, tüccarlar ve sanatç?lar. Ertesi gün Sarayburnu'ndan gemiyle Haydarpa?a'ya, oradan trenle Anadolu'ya. 27'sinde Sincanköy'e iniyorlar.
Bir grup Aya?'a, bir grup Çank?r?'ya sevk. Durum biraz ayd?nlan?yor: a) 70 kadar olup da Aya?'a gönderilenler, tan?nm?? entelektüeller. Bunlar hapse at?l?yor, ba?lar?na silahl? nöbetçi. b) 150 kadar olup da Ankara üzerinden arabalarla Çank?r?'ya gönderilenler önce askerî barakalara kapat?l?yor, sonra her gün imza vermek ?art?yla ?ehre sal?n?yorlar.

Ak?betleri ne oldu?
Herkesteki kanaat: Osmanl? sava?ta, Çanakkale'de çarp???l?yor, bizim Müttefiklere sempati duydu?umuz dü?ünülüyor, potansiyel bir mazarrat gelmesin diye tedbir olarak toplat?ld?k. Ço?unun dedi?i: Masumiyetimizi ispat kolay. Burada bir hata var ve yak?nda ortaya ç?kar. ?çlerinden bir k?sm?n?n korkusu: ??in içinde bir i? var.
Ak?betleri ?öyle özetlenebilir:
1) 20 kadar?, kimi büyükelçilerin torpiliyle ?stanbul'a dönebiliyor.
2) Yanl??l?kla tutuklanm?? birkaç? daha b?rak?l?yor. Mucizevi durumlarda kurtulanlar da var. Mesela A. Andonian arabadan dü?üp baca??n? k?rd??? için kafileden geri kal?yor, kurtuluyor.
3) Aya?'a gönderilen 70 kadar? daha sonra Suriye'deki toplama merkezi Derzor'a yollan?yor. Bunlar?n Balakian listesinde ad? bulunan 62'sinden 46's? ve listede ad? olmayan daha 13 ki?i sonuçta öldürülüyor. Yani 70 tutuklunun 58'i. Ama Derzor'a ula?anlar?n kayd? Osmanl? kaynaklar?nda yok.
4) Çank?r?'ya gönderilen 150 kadar tutukludan 81'i Haziran'da üç kafile halinde sürgüne yollan?yor. Bunlardan da haber al?nm?yor.
Öldürmeler üzerine çok az bilgi var. Yürüme emri veriliyor ve bir daha ses yok. Taniel Varoujan ve Rupen Sevag'?n dahil oldu?u be?li grubun, jandarma nezaretinde gitmekteyken Tuney köyü yak?nlar?nda Kürt e?k?yas? taraf?ndan öldürüldü?ü kesin. Andonian'a göre 24 ki?i de öldürülüp Elmada?'a gömülüyor. Balakian Çank?r?'dakilerin 69'unun ad?n? veriyor ve 25'inin öldürüldü?ünü söylüyor. Geri kalanlar?n ço?unun da öldürüldü?ünü söylüyor ama isim vermiyor.
Güzel ve Çiçek, Balakian'? ar?ivlerle çürütebilirlerse tarihçi olarak sevinirim. Mesela, tutuklananlar?n 1920'de hayatta olduklar?n?. En az?ndan, Derzor'a vard?klar?n?. Yoksa, onlar? ciddiye alamam. Ama kendilerine bir ipucu vereyim, belki yarar? olur:
10 May?s 1915'te Talat Pa?a, Aya? ve Çank?r?'ya gönderilenlerin ismini, unvan?n?, i?ini, adresini ve do?um yerini istiyor. Ar?iv referans?: BOA.DH.?fr.no.52/297.

Sonuç
Sözü tekrar bendeniz alay?m. Bu kadarc???n? bile 93 y?l sonra ö?renebiliyoruz. Üstelik, Güzel ve Çiçek'in yazd?klar? ile Sarafyan'?n aktard?klar? çok farkl?. Gerçek hangisi? Bilemem. Ama, Sarafyan'?n çok daha inand?r?c? gözükmesinin yan? s?ra bildi?im iki ?ey var:
1) Bir gece yar?s? evlerinden al?nan bu insanlar mahkemeye verilmedi, savunmalar? al?nmad?, sonra büyük ço?unlu?u "kayboldu". H. C. Güzel çok hakl?: Hiçbiri idam edilmedi.
2) 1915'i ya?amad?m ama 12 Mart ve 12 Eylül'ü doludizgin ya?ad?m. ?kinciler, birincinin kötü bir kopyas?yd?lar.