.A°*="justify">Gezi notlar? Kars - 2. bölüm

Kars’?n gelece?i olmayan bir il olarak alg?lanmas? sermaye birikiminin sürekli Bat?’ya kaymas?na yol aç?yor. Bu kaç?? geri kalm??l??? kendi kendini besleyen bir olgu haline getirdi.
“Orada mayalanan buraya geliyor” dedi, ?stanbul’a döndükten sonra konu?tu?um Kars’l? i?adam? Sabri Yi?it. (Resim 2) Ve ünlü markalar? ve i?adamlar?n? saymaya ba?lad?: “Aras Kargo, Aytemiz-Akpet, Vatan Bilgisayar. Türkiye’deki cam sanayii Karsl?lar?n elindedir.”
Tüketici elektroni?i pazar?n?n önde gelen ?irketlerinden Digicom’un sahibi olan Yi?it’in kendisi de bu kervan?n yolcular?ndan. Kars’?n e?raf?ndan olan ailesi 1980’de ‘bir gecede’ Ankara’ya göçmü?.
Türkiye’nin neresine giderseniz gidin, geri kalm??l???n nedenleri her yerde ayn?d?r. Kars’ta oldu?u gibi di?er bütün illerde de ilerlemenin önünde duran bölgesel nedenler muhakkak vard?r. Ama geri kalm??l???n esas nedeni bölgesel de?il, evrenseldir.

Belediye ba?kan?  YDH ile ba?lam??t?
Türkiye’nin siyasi ve bürokratik kadrolar? kalitesizdir. Bu kadrolar Türkiye’nin sorunlar?n? çözecek yetene?e sahip de?ildir. Kurumlar zay?ft?r.
Al?nan önlemler etkin de?il. Türkiye’de yönetimin en belirgin özelli?i rü?vet ve yolsuzluktur. E?ri bir okun hiçbir zaman hedefe varmamas? gibi, rü?vet ve yolsuzluk bütün planlar?, kararlar?, yasalar? sapt?r?r.
Bu aç?dan bak?ld???nda Kars -Türkiye’nin kendi gibi- acemi ve üçka??tç? bir doktorun eline dü?mü? hasta gibidir. Bu doktor -yani Ankara’daki ve Kars’taki siyasiler ve bürokratlar- hastay? tedavi etmek bir yana te?his etmekten acizdirler. Bu hem yerel, -yani belediye- hem de Ankara, hükümet ba?lam?nda geçerlidir.
Kars Belediye Ba?kan? Naif Alibeyo?lu ikinci dönem ba?kanl?k yapan, ?ehrin zengin ve köklü ailelerinden birine mensup enerjik bir adamd?r. (Resim 3)
Siyasi hayat?na Cem Boyner’in liberal Yeni Demokrasi Hareketi (YDH) ile ba?lad?. O da??l?nca Anavatan Partisi’ne (ANAP) geçti ve 1999’da belediye ba?kan? seçildi. ANAP 2002 genel seçimlerinde silinince Adalet ve Kalk?nma Partisi’ne (AKP) geçti ve
2004’te ikinci defa ba?kan seçildi.
Alibeyo?lu, ayn? zamanda zengin bir i?adam?d?r. Kars’?n ilk ve tek yerel televizyonu olan Serhat TV ona aittir. Kars’ta y?llar sonra aç?lan tek sinema olan Kars ?ehir Sinemas’n? da o açt?.
Alibeyo?lu’yla, hayat?mda gördü?üm en geni? koridorlara sahip i? han?ndaki belediyede bulu?acakt?m. Randevu saatinde oraya vard???mda sekreteri beni ba?ka bir adrese yöneltti. Belediye, Kars’? 1878-1917 y?llar?nda ellerinde tutan Ruslar?n eski gümrük binas?n? restore etmi?ti ve Ba?kan oradayd?.
Alibeyo?lu’nu, durmadan çalan cep telefonunun titre?ti?i bir masan?n arkas?nda oturur buldum. 53 ya??ndayd? ama çok daha genç gösteriyordu.
“Bunu kapatal?m yoksa konu?amayaca??z” dedi. “Santral memuru almam?z laz?m. Günde 500 defa çal?yor. Kötü al??t?rd?k. Her kad?nda, her ya?l?da, her çocukta var.”
Telefonu kapat?nca bu defa kap? çal?nmaya ba?lad?. Bir ara iki üzgün yüzlü adam içeri girdi. “Cenazemiz var, araba istiyoruz” dediler. “Verin” diye emretti ba?kan ve ba?sa?l??? diledi.

Su paras? ödeyemeyen Karsl?ya paral? otopark
Alibeyo?lu, Ermenistan hududu hakk?nda konu?mak istemedi. Oysa bir ara kap?n?n aç?lmas? için 50 bin imzal? bir dilekçe haz?rlatm??, uzun süre gürültülü bir kampanya yürütmü?tü.
San?r?m susmaya zorland?; çünkü bu konuda Ba?bakan’dan s?k? bir z?lg?t yedi. Kars’ta önemli bir güç olan MHP’lilerin Alibeyo?lu’nu neredeyse ‘ihanetle’ suçlamas? hiç ho?una gitmedi.
Alibeyo?lu çeli?ki içinde bir adam. Bir yandan “?ehrin dinamiklerini harekete geçiremiyoruz, ticaret olmayan yerde hiçbir ?eyden bahsedemezsiniz” diyor. Di?er yandan, “Kars’?n Kafkasya’n?n Davos’u” olaca??n? söylüyor.
Sonra, “Belediye’de maa?lar? bile ödeyemedik. Gelir yok” diyor.
Gelir yok, ama Belediye’nin internet sitesinde yay?mlad??? faaliyet raporunda 50 civar?nda büyük proje var. Neyle finanse edilecek bunlar? Neyin öncelikli ihtiyaç oldu?u, hangi k?staslara göre tayin ediliyor?
Paras?zl?k, Alibeyo?lu’nun, tek sinemas? olan kentte yoksul bir belediye için astronomik say?labilecek paralar harcay?p, her y?l ‘Alt?n Kaz’ adl? bir uluslararas? film festivali düzenlemesine de mani de?il.
Belediye’nin en büyük bay?nd?rl?k hizmeti, ?ehrin al??veri? merkezine yak?n bir yerinde in?a edilen devasa bir çok katl? otopark. “Adam ba?? milli geliri Afrika’n?n gerisinde” diye tarif etti?i bir yerde, Karsl?lar’?n arabalar?n? soka?a park etmek dururken para verip oto parka koyacaklar?na inanmak kolay de?il.
“?nsanlar, su paras?n? ödemiyor, garaja m? para ödeyecek” diyor konu?tu?um bir Karsl?.
Al??veri?in en canl? oldu?u ana caddeler dahil, sokaklarda her yerde çöp ve moloz var. K?smen ?ehre do?algaz borusu dö?enmesinden, k?smen ihmalden dolay? nerdeyse tüm yollar delik de?ik. Kald?r?mlar kalitesiz bir i?çili?in ürünü ve k?sa bir süre önce yap?lm?? olmalar?na ra?men dökülüyorlar. Bu ko?ullar alt?nda çok katl? otopark?n israf olmad???n? savunmak da kolay de?il. (Resim 4)
Kars’l? olsam, Belediye’nin paras?n? daha temiz bir ?ehir için harcamas?n? tercih ederdim. Ve, ‘Maa?lar? bile ödeyemeyen belediye, milyonlarca liraya mal olaca?a benzeyen otopark in?aat?n? nas?l finanse ediyor’ diye merak ederdim.
?eytan ayr?nt?larda gizlidir, derler.
Ayr?nt?larda gizli olan tek ?ey ?eytan de?ildir. Kalk?nma ve ilerleme de ayr?nt?larda gizlidir.

 

Angutun sevgi ve sadakati olsa, belki...
Akl?ma Karsl? i?adam? Sabri Yi?it’in sözleri geliyor: “Sil ba?tan ele al?nmas? gereken bir ildir Kars.”
Kars’a gitti?im gün kentin 40 kilometre do?usundaki Kuyucuk Gölü’ne gittim. Kuyucuk, Türkiye’nin geriye kalan en önemli ku? üreme bölgelerinden biridir. Temiz havada düzlükleri kapayan sar?, mor, penbe k?r çiçeklerinin kesif kokusu vard?. Tan?md???m bir sürü ku?un sesi birbirine kar??m??. Dürbünle suyun üstüde dinlenen angutu izlemeye ba?lad?m.
Angut (Casarca ferruginea) büyük boy bir ördek türüdür. (Resim 1) Dünyada ya?ayan her 12 anguttan birinin evi Türkiye’dir. Su ku?u olmas?na kar??n yuvas? kayal?klardad?r. Yavrular? siyah çizgilidir. Yuvadan suya yürüyerek gelirler. Kazlar gibi çay?rda otlamay? severler. Aptal, bön insana verilen angut ad?, hayvanlara yap?lan tüm di?er yak??t?rmalar gibi yanl??t?r. Nedeni e?i vuruldu?unda angutun kaçmamas?d?r. Avc?n?n onu da vuraca??n? bile bile angut, e?inin ba?ucunda durur. Bu onun aptall???ndan de?il sadakatindendir. “Avc?lar, yani gerçek avc?lar, angut vurmazlar” diyor eski bir avc? olan do?ac? dostum Süha Umar, “U?ursuzluk sayarlar. Çünkü ömür boyu tek e?lidir. E?i ölürse ömrünün geri kalan?n? tek geçirir.”
Belki Kars, Do?u, bütün Türkiye bizden böyle bir sevgi ve sadakat bekliyor. Sil ba?tan ele al?nmas? gereken Kars de?il ülkenin yönetim biçimidir.

Te?vikin suyu çabuk ç?kt?,  Kars’a da yaramad?
?irketler yat?r?m yapmak için pazara, ham madde ve yedek parça kaynaklar?na, limanlara, finans merkezlerine yak?n, yeti?mi? ve bol i?gücü olan yerleri tercih ederler.
Türkiye’deki illerin ço?unda bu avantajlar yok. Hükümet en zay?f durumda olan illere yat?r?m? özendirmek için 2004’te yat?r?m te?vikleri getirdi.
Te?vi?in amac? yat?r?m? ucuzla?t?rarak yat?r?mc? çekmektir. Daha az vergi ödersiniz veya bir süre vergiden muaf tutulursunuz. Elektik faturan?zdan indirim yap?l?r. Bedava arsa al?rs?n?z. Hatta bazen, yat?r?m yapan?n cebine para bile konulur.
Bu, ilk bak??ta iyi bir fikir gibi görünüyor. Ama Türkiye modelinde, her ?eyde oldu?u gibi bunun da suyunun ç?kmas? uzun zaman almad?. Önce 13 il te?vik kapsam?na al?nd?. Di?er iller, “Biz de isterük” diye yaygaraya ba?lay?nca hükümet il say?s?n? 29’a ç?kard?. ?imdi 50 civar?nda il te?vik için rekabet ediyor. (Toplam 81 il var.)
Yat?r?mc?lar, do?al olarak, kalk?nmam?? iller aras?nda nisbeten en kalk?nm??, en uygun olan yerlere gittiler.
Amaç, Kars gibi Do?u ve Güneydo?u illerini kalk?nd?rmak idi; tam tersi oldu.
Düzce, Kahramanmara?, Kütahya, U?ak, Bart?n, Osmaniye ve Afyon gibi iller Te?vik Yasas?’ndan en fazla nasiplenen kentler oldu. Bu yerlerde, son be? y?lda binden fazla yat?r?m projesi te?vik al?rken; Kars, Tunceli, Mu?, Hakkari, Bingöl gibi yerlerde, bu say? 100 civar?nda oldu. Yasa kapsam?ndaki 49 ilden 43’ünde elle tutulur yat?r?m yap?lmad?.

Kars, Düzce’yle nas?l yar??s?n?
Bunun yan?nda ?stanbul’un burnunun dibindeki Düzce yat?r?ma o kadar doydu ki, Düzce Ticaret ve Sanayi Odas? Ba?kan? Metin Büyük, yeni yat?r?m tekliflerini geri çevirecek noktaya ula?t?klar?n? aç?klad?. Metin Büyük, Referans gazetesinde ç?kan bir haberde, “Tabir caizse Düzce yükünü ald?” diyordu: “Her taraf? Gebze gibi Dilovas? gibi fabrika yapmak istemiyoruz.”
Kars Ticaret ve Sanayi Odas? Ba?kan? Ali Güvensoy ise hay?flan?yor, “Bat?da olan illeri Bitlis, Tunceli, Kars’la e?de?er yapt?lar” diyor: “Siz de yat?r?mc? olsan?z oray? b?rak?p buraya gelmezsiniz.”
Kars’ta konu?tu?um herkes, Kars’?n Düzce gibi kentlerle rekabet ?ans?n?n olmad???n?n biliyor.
Kuyumcu Muzaffer Koçak, “Te?vik Yasas? ç?kt? ama burada neyi te?vik edecek?” diye soruyor: “Kars’?, Düzce ile e?it tutarsan kimse Kars’a gelmez.”
Kars’?n Arpaçay ilçesindeki büyük çiftçilerinden Metin Aksoy (Resim 5) “Do?al kayna??n yoksa, pazara yak?n de?ilsen, yeti?mi? insan gücün yoksa, te?vik ne i?e yarar?” diye soruyor. “Bize sektörel bazda, seçici, ciddi te?vik laz?m,” diyor. “Bu konuya samimiyetle e?ilinmesi laz?m. E?er hayvanc?l?k ciddi olarak te?vik edilse, büyük modern i?letmeler kurulabilse, Erzurum ve Kars milyar dolarl?k potansiyel yaratabilir.”
Ne yap?lmas? gerekti?i aç?kt?r. Sadece Kars gibi gerçekten ma?dur iller te?vik kapsam?nda kalmal?. Te?vik sistemini rafine etmeli, illere de?il sektörlere te?vik vermeli.

384 köy de?il, 384 çiftlik gerekli
Geçen seçimlerden önce, daha sonra Hazineden Sorumlu Devlet Bakan? olacak olan Mehmet ?im?ek sektörel te?viklerin ikinci AKP iktidar?n?n ekonomik program?n?n ana kalemlerinden birini olu?turaca??n? söylüyordu. Bu söz tutulmad?.
“Buralara has özel te?vikler laz?m” diye konu?uyor Güvensoy. “?llere de?il, sektörlere te?vik verilmeli.”
Benzer sözleri belediye Ba?kal? Alibeyo?lu’ndan ve Kars Kalk?nma Vakf? Ba?kan? Nacitarhan’dan da duydum.
Ama bunu söylemek kolay, yapmak zordur. Her ilin ko?ullar?n?n incelenmesi, mukayeseli avantaj?n?n nerede oldu?unun bulunmas?, bol finansmanla seçilmi? sektörelere sürekli destek sa?lanmas? laz?m.
Kars’ta bu sektörler hayvanc?l?k, organik tar?m; küçük çapta ve yayg?n tesislerle desteklenecek, do?a turizmidir.
Türkiye’nin yönetici kadrolar? bu i?i becerebilir mi?
“Ne siyasi ne de bürokratik kadrolar bu i?in alt?ndan kalkacak yetene?e sahip” diyor Aksoy.
“Çare belli. Ya tar?m? sanayiciler yapacak, ya da köylü sanayici olacak. Ama gelenekselden modern tar?ma geçilemiyor. Köylerde ‘orta ça?’ hüküm sürüyor. Bar?naklar?m?z, giysilerimiz, yollar?m?z hepsi orta ça?. Kars’ta 384 köy var. Bunlar?n yerine 384 çiftlik olmal?.”
Ona hak vermemek mümkün de?il. Asl?nda tar?m desteklenmiyor de?il. Ama bu destek laftad?r. Te?vik için ayr?lan para çok küçüktür. Bunu da di?li politikac?lar?n dost ve akrabalar? al?yor. Paray? da??tan bir k?sm?n? kendi cebine at?yor. Te?vikli bir tar?m makinesi al?nacaksa, belli bayilerden almak ?art ko?uluyor. Özetle, zaten az olan tahsisin büyük bir bölümü payla??l?yor, israf ediliyor.