Cumhurbaþkaný Gül’ün geçen yýl milli maç münasebetiyle Erivan’a yaptýðý kýsa ziyaretten sonra iki ülke iliþkilerinin normalleþtirilmesini ve aralarýnda iþbirliðinin baþlatýlmasýný öngören müzakereler hýz kazandý ve taraflar bu konularý ele alan iki protokolü 10 Ekim’de Zürih’te imzaladýlar.  Dört gün sonra Ermenistan Baþkaný Serj Sarkisyan’ýn Bursa’da milli maça gelmesi de Türk-Ermeni iliþkilerinin çok gereksinim duyduðu bir dostluk ve iyi niyet gösterisi oldu.

Bu protokollerle iki ülkenin birbirlerinden olan baþlýca talepleri kabul edildi.  Türkiye için, 1992’den bu yana üzerinde ýsrarla durduðu mevcut sýnýrlarýn tanýnmasý gerçekleþti ve soykýrým iddialarý konusunda da Türkiye’nin 2005 yýlýnda yaptýðý “tarihçiler ortak komisyonu” önerisi, esasý itibariyle, kabul gördü.  Ermenistan ise yýllardan beri çok istediði Türk sýnýrlarýnýn açýlmasý ve Türkiye ile diplomatik iliþki kurulmasýný saðladý.

Böylelikle protokoller Türkiye-Ermenistan arasýndaki iliþki ve iþbirliðinin yasal çerçevesini çizdi; ancak bu belgelerin ne zaman yürürlüðe girecekleri ve nasýl uygulanacaklarý hakkýnda bazý sorunlar vardýr.

Ermenistan açýsýndan bakýldýðýnda hükümeti oluþturan partilerin parlamento onayý için yeterli çoðunluðu vardýr. Ancak bu ülkede muhalefet parlamento dýþýnda daha aktiftir. Son olarak, Baþkan Sarkisyan’ýn seçiminin hileli olduðunu ileri süren muhalefet partilerinin düzenledikleri gösterilerde on kiþinin öldüðü hatýrlardadýr.  On yýl geriye gidersek silahlý bir muhalif grubun parlamentoyu basarak  Parlamento Baþkaný, Baþbakaný ve altý milletvekilini öldürdüklerini görürüz. Protokollere karþý hareket daha þimdiden baþlamýþ olup birkaç gün evvel Taþnak Partisi Erivan’da on binin üzerinde kiþinin katýldýðý bir gösteriyi düzenlemeyi baþarmýþtýr. Muhalefetin bel kemiðini oluþturan eski Devlet Baþkaný Ter Petrosyan’ýn baþkanlýðýný yaptýðý Ermenistan Milli Kongresi de katýldýðý takdirde çok daha büyük gösteriler ve hatta taþkýnlýklar olabilir bu da Ermenistan Meclisini etkileyebilir. 

Ermenistan için çok daha büyük sorun Diasporadýr.  Birinci protokolde Türkiye-Ermenistan arasýndaki sýnýrýn tanýnmasý ikinci protokolde “tarihi boyut” un incelenmesi için bir alt komisyon kurulmasý, Diasporanýn neredeyse kutsal gibi gördüðü bazý inançlarýna tamamen ters olup Diaspora kuruluþlarý kendi kimliklerini tehdit altýnda hissetmektedir.  Baþkan Sarkisyan Diaspora Ermenilerinin yoðun olarak yaþadýklarý bazý ülkelere giderek açýklamalarda bulunmak suretiyle bu tepkileri hafifletmeye çalýþmýþtýr. Bazý Ermeni kuruluþlarý isteksiz bir þekilde Baþkan Sarkisyan’ý desteklemiþlerse de Taþnaklar ve yandaþlarý, karþýtlýklarýný Devlet Baþkanýna saygýsýzlýða varan bir düzeyde sürdürmüþlerdir; ancak Baþkan Sarkisyan tutumunu deðiþtirmemiþtir. Ne var ki Ermenistan’ýn, Taþnaklarý ve diðer muhalifleri bir ölçüde tatmin etmek için,  protokollerin uygulanmasýna Türkiye’nin kabul edemeyeceði bazý yorumlar getirilmesi ve taleplerde bulunulmasý olasýdýr. Bu konuya aþaðýda ayrýca deðineceðiz.

Türkiye’de de protokollere karþý bazý itirazlar vardýr ve aynen Taþnaklar gibi, ancak onlardan tamamen farklý bir görüþ açýsýndan sýnýrlarýn tanýnmasý ve “tarihi boyut”a iliþkin maddeler eleþtirilmektedir.  Diðer yandan Hükümet, muhalefet ve kamuoyu söz konusu protokollerin Azerbaycan’ýn çýkarlarýný zedelememesi noktasýnda birleþmektedirler. Hükümet bu konuda, Azerbaycan Milli Meclisi dâhil, birçok kez taahhütte bulunmuþ olduðundan ve esasen Meclis’te de çoðunluða sahip olduðundan, tartýþmalar sürse de,  protokollerin onaylanacaðý görülmektedir.

Gerek Türkiye’de gerek Ermenistan ve Diaspora’da protokollere karþý çýkanlarýn tutumunu zayýflatan bir olgu ilgili tüm ülkelerin (hatta mesela Ýspanya gibi doðrudan ilgisi olmayan bazý ülkelerin) ve BM, AB ve NATO gibi kuruluþlarýn protokollerin imzalanmasýndan gayet hoþnut ve bunu açýklamalarýdýr. Diðer bir deyimle protokoller dünyada genel kabul görmüþ durumdadýr.

Türkiye için önemli bir sorun TBMM’nin protokolleri ne zaman onaylayacaðýdýr. Genel kaný, Karabað Sorununun her yönüyle çözümlenmesi uzun yýllar alabileceðinden, Ermenistan ve Azerbaycan’ýn bu sorunun çözümüne iliþkin ilkeler üzerinde resmen anlaþmaya varmalarý halinde Meclisin protokolleri onaylayabileceðidir. Ancak Minsk Grubunun çabalarýyla müzakerelerde epey mesafe almýþ olmakla beraber, taraflarýn ne zaman anlaþabilecekleri belli deðildir ve bekli de bu anlaþma çok uzun zaman alabilecektir.  Bu durumda protokoller T.B.M.M’de aylarca ve belki de yýllarca bekleyecek midir?

Onay süresi uzadýðý takdirde, Ermenistan ve Diasporanýn da tahrikiyle, bu konuda AB’den ve özellikle ABD’den önce itiraz, sonra baskýlar gelecektir. Diaspora daha þimdiden, soykýrým iddialarýnýn ABD tarafýndan tanýnmasýný öngören H.Res.252 sayýlý karar tasarýsýný canlandýrma giriþimlerinde bulunmaya baþlamýþtýr.  Türkiye’nin onayýnýn çok gecikmesi halen 134 ortak sunucusu olan bu tasarýyý destekleyenlerin sayýsýný artýracak buna paralel olarak da ABD Hükümetinin tasarýyý önleme olasýlýðý azalacaktýr. Ayrýca 24 Nisan mesajýnda soykýrým sözcüðünün kullanmasý için Baþkan Obama’ya baskýlar da yapýlacaktýr. Kýsaca Türkiye için geçmiþ yýllara bir geri dönüþ yaþanabilecektir.  O itibarla protokollerin onaylanmasý konusunda Türkiye fazla bir zamana sahip deðildir ve bu konunun önümüzdeki Nisan ayýndan önce sonuçlandýrýlmasýnda yarar bulunmaktadýr.

Protokollerin onaylanmasý ve yürürlüðe girmesinden sonra uygulanmalarý sýrasýnda da bazý sorunlarla karþýlaþýlmasý muhakkak gibidir. Ermeni ilgililer bunlarýn iþaretini daha þimdiden vermeye baþlamýþlardýr. Baþkan Sarkisyan 11 Ekim’de yaptýðý “Ermenilere Sesleniþ” konuþmasýnda Türkiye ile iliþkilerin soykýrým gerçeðini sorgulayamayacaðýný, soykýrýmýn insanlýk tarafýndan tanýnmasý ve kýnanmasý gerektiðini, ikinci protokoldeki alt komisyonun bir tarihçiler komisyonu olmadýðýný ileri sürmüþtür. Bu sözler protokoldeki “tarihi boyut” alt komisyonunu adeta iþlevsiz hale getirmektedir.

Ermenistan Devlet Baþkaný ayný konuþmasýnda “Türkiye ile Ermenistan arasýnda mevcut sýnýr sorununun uluslararasý hukukun ilgili kurallarýna göre çözümleneceðini” söylemiþ ve protokollerin bundan daha ileri gitmediðini belirtmiþtir. Birinci protokolde Türkiye ile Ermenistan arasýndaki sýnýrýn tanýndýðý teyit edildiðine göre hangi sýnýr sorununun çözümünden bahsedilmektedir?

Buna karþýn Baþbakan Tigran Sarkisyan Ermenistan’ýn Sovyet döneminden miras kalan sýnýrlarý fiilen ve hukuken tanýdýðýný beyan etmiþ, diðer yandan Ermenilerin 1915 öncesi Türkiye’deki mallarý konusunun ele alýnacaðýndan bahsetmiþtir. Dýþiþleri Bakan Yardýmcýsý Þavarþ Koçaryan ise bu konuda “soykýrým kurbanlarýnýn mirasçýlarýna” verilecek tazminat konusunun gündeme getirileceði belirtmiþtir.

Görüldüðü gibi Ermeni yetkililer protokollerde çözümlenmiþ bazý sorunlarý yeniden açmayý ve hatta tazminat gibi, protokollerde yer almayan yeni sorunlarý ortaya atmayý amaçlamaktadýrlar.

Sonuç olarak söz konusu protokollerin imzalanmasý iki ülke iliþkilerinin normalleþmesi alanýnda önemli bir aþama olmakla beraber, protokollerin onaylanmasý halinde dahi sorunlarýn süreceði ve bu durumun taraflar arasýnda çok arzu edilen barýþ ve iþbirliði havasýnýn doðmasý ve sürmesini etkileyeceði görülmektedir.