P?ERRE LOT? VE ERMEN? SORUNU

Hemen söyleyeyim: Pierre Loti (1850-1923) çok sevdi?im bir yazar de?ildir. Konular? Osmanl? ?mparatorlu?u'nun son dönemlerinde geçen romanlar?na y?llar önce ilgi duymu?tum. Do?ru dürüst bir örgüsü olmayan, ki?ilerinin gerçekli?i çok ku?kulu ve içtenlikle yaz?lmam??, yapay yönü daha a??r basan romanlar gibi gelmi?ti bana. Daha sonralar?, Pierre Loti ile ilgili incelemeleri okudu?um zaman da, bu izlenimlerimde yan?lmad???m? gördüm. Romanlar?n?n konular?, iddia etti?i gibi ya?anm?? olaylar de?il, ?stanbul'da tan?d??? baz? kad?nlar?n kendisine anlatt?klar?d?r. Bunlar? da o kad?nlar?n Loti'nin imgelemini g?c?klamak amac?yla uydurduklar? sonradan ortaya ç?km??t?r; daha do?rusu kendileri itiraf etmi?tir.

Pierre Loti'yi çok sevmeyi?imin bir nedeni de Naz?m Hikmet'in onun için yazd??? ?iir olsa gerek.

Naz?m Hikmet "Pierre Loti" adl? ?iirinin ba??nda onun görmek istedi?i Osmanl? ?mparatorlu?u'nu çok iyi tan?mlam??t?r:

"Esrar!

Tevekkül!

K?smet!

Kafes, han, kervan, ?ad?rvan

Gümü? tepsilerde rakseden sultan!"

Pierre Loti'nin a??k oldu?u Osmanl? ?mparatorlu?u budur ve hep böyle kalmas?n? istemi?tir. "??te frenk ?airinin gördü?ü ?ark!" der Naz?m. Loti'nin romanc? dünyas?n? besleyen, bu Do?ulu ya?am biçimi ve geleneklerindeki gizem olmu?tur.

Ama, Loti'nin bizim için çok önemli ba?ka bir yönü vard?r: 1915 Ermeni olaylar?ndan sonra, Fransa'da ülkemize kar?? en a??r suçlamalar yap?l?rken, bunlara tek ba??na kar?? durmu? ve olaylarla ilgili olarak do?ru bildi?i gerçekleri söylemeye çal??m??t?r.

Loti, 192O y?l?nda Fransa D??i?leri Bakan?'na yazd??? aç?k mektupta bak?n ne diyor:

"Ermeni katliam? üzerine, delillere dayanarak ve güçlü tan?klar?n deste?iyle, söylenebileceklerin hepsini söyledi?imi zannediyorum. Katliam, kar??l?kl? olmu?tur; yüzy?llardan bu yana Ermeniler, ç?lg?nca abartt?klar? yak?nmalar? ile kom?ular? olan Türkler'i a?a??lamaya çal??m??lard?r. Ve bu yorulmak bilmez iftirac?lar, Türkiye'ye kar?? Bat? fanatizmini k??k?rtmak için de H?ristiyanl?klar?n? öne sürmektedirler."

Loti, ba?ka bir yaz?s?nda, Bat?'n?n geri kalm?? ?slam ülkelerine bak??? ile ilgili olarak da ?unlar? söylüyor: "Her yerde bizimkine benzemeyen uygarl?klar? yayl?m ate?ine tutuyoruz; hiçbir ?ey anlamadan onlar? küçümsüyoruz; çünkü onlar, bizden daha az i? bilir, daha az yarara yönelik ve daha az silahl?d?rlar. Ve öldürmelerin tamamlanmas?n?n ard?ndan da, ölçüsüz bir istismara giri?iyoruz."

Loti'nin, Ermenileri "binlerce yalan" söylemekle suçlayan ba?ka yaz?lar? da var. Yazar, Osmanl?lar'a dü?manl?k besleyen Yunanl?lar ve Bulgarlar'a kar?? da a??r sözler saf etmi?tir.

Tüm bu yaz?lar Loti'nin halen Fransa'a bas?l?p sat?lmay? sürdüren kitaplar?nda yer al?yor. Fransa Ulusal Meclisi'nin geçen 12 Ekim'de kabul etti?i, Ermeni katliam?ndan söz etmeyi yasaklayan yasa tasar?s? kesinle?irse, Loti'nin kitaplar? ve yaz?lar? ne olacak? Yay?nc?s? Patrice Rötig, 27 Ekim tarihli "Le Monde" gazetesinin kitap ekine bir yaz? yazm??. Yay?nc? özetle, "Bu kitaplar? piyasadan çekip çekmeyece?ini, ya da soyk?r?m ile ilgili bölümleri ç?kar?p öyle mi yay?nlayaca??n??" soruyor. Soyk?r?m? kabul eden kitaplar yay?nlan?rken yads?yanlar?n yasaklanmas? ifade özgürlü?üne ne denli uygun? Kald? ki, üniversite hocalar?n?n ve ara?t?rmac?lar?n çal??malar?, ayd?nlar?n tart??ma ortamlar? da ortadan kalkacak. 1915'te ne olup bitti?i kesinlikle ö?renilemeyecek. Türkler'le Ermeniler aras?nda diyalog da kurulamayacak.

Fransa Ulusal Meclisi'nin kabul etti?i yasa tasar?s? üzerindeki tart??malar?n daha uzun süre gidece?i anla??l?yor.