.G` ="justify">Ne ba??r ne de sus... Bir ?ehri, o ?ehirde birini seviyorsan seversin asl?nda. Birinden korkarsan bütün ?ehirden korkars?n. Bir ?ey b?rakm??san bir ?ehirde, yar?m kalm?? bir ?ey, ?ehir b?rakmaz yakan?, geri dönersin mutlaka. Döndürür hayat. ??te diaspora'da da ?stanbul görmü? veya Anadolu'da bir ?eyini b?rakm??, buralarda dostlar? olanlar?n hikâyeleri ba?ka, burada korktuklar? birini hayal edenlerin hikâyeleri bamba?ka.

å*dar? da olmaz ki" demi? içinden ilk ald???nda haberi.
?imdi, tarihin bu noktas?nda bir ku?ak susmu?, bir ku?ak ba??rm??ken yeni sesler diriliyor: Sadece konu?mak isteyen sesler bunlar. Diasporada hava de?i?iyor bir bak?ma. Çünkü baz?lar? art?k ne ba??rmak, ne susmak; sadece konu?mak istediklerini söylüyor. Baz?lar? içinden söylüyor bunu, baz?lar? ise sesli. Yani san?ld??? gibi yekpare ve hep birlikte ayn? ?eyi dü?ünen insanlar de?il diaspora; hep bize gösterilmek istendi?i gibi. Ve sesli konu?anlar, konu?mak istediklerini söyleyenler ço?ald?kça biçimi de?i?iyor diasporan?n. Üstelik Paris'ten anla??lan o ki art?k konu?anlar giderek ve h?zla ço?al?yor.
Ne ba??rmak, ne susmak isteyenler ço?ald?kça da iki tarafta, dü?manl?k üzerine hayat?n? ve kariyerini kuranlar yok olma tehdidini daha çok hissediyor. Belki de bu yüzdendir zaten, iki taraf?n "ba??r?c?lar?" bugünlerde hiç olmad?klar? kadar öfkeleniyor.

"Frans?zlar bu yasay? Ermenilerin güzel gözleri için ç?karmad?lar elbette. Ama bizim gözlerimiz de güzeldir hani, o ayr?!"
Ya?ayan en önemli felsefecilerden, kendisi de etnik çat??malardan çok çekmi?, Slovenyal? Slavoj Zizek, insanlar aras?nda tarih katmanlar?yla kemikle?mi? etnik gerilimleri k?rabilecek yöntemlerden birinin dü?manl?klar? yaratan yarg?larla alay etmek oldu?unu söyler. Der ki, "E?er problemli iki taraf?n birbirini suçlamakta kulland??? sözleri 'biz' dalga geçerek, birlikte gülerek yinelersek, onlar?n içi bo?alacakt?r."
Yönetmen Serge Avedikyan'la konu?maya ba?lar ba?lamaz, her iki taraf?n da "sert a?abeyleriyle" dalga geçmemiz ve giderek iki taraf?n da "sert a?abeylerinin" argümanlar?n?n manas?zla?mas?n? Zizek görmeliydi. Bol gülü?meli konu?man?n bu kadar ne?eli olmas?n?n bir sebebi de Avedikyan'?n 15 ya??na kadar Ermenistan'da ya?am?? olmas?, Türkiye'yi, Ermenistan'? ve diasporay? da iyi bilmesiydi. Bu yüzden öyle diyordu zaten:
"Fransa'daki Ermeniler diasporan?n patolojik bir sonucudur."

'Küçük jest bekleniyor'
"Aman Bay Avedikyan, dikkat edin, ba??n?z belaya girecek" der demez de aç?klamaya ba?lad?:
"Yoo, gerçekten öyle. Bütün varl?klar?n?, kimliklerini 'soyk?r?m' meselesi üzerine kuran insanlar? dü?ünerek kullan?yorum patolojik sözcü?ünü. Ama bunun yan? s?ra bu bizim için bir haysiyet meselesi.
?u da var; Türkiye'den gelecek sembolik bir jeste ihtiyac? var burada ya?ayan insanlar?n. Bu jestin illa da 'soyk?r?m' sözcü?ünü içermesi gerekmiyor. Ama ne zaman bir film festivali için Türkiye'ye gitsem, gazeteciler, 'Bir sava?t?. Ya?and? bitti. ?nsanlar öldü' diyor. Ben de ?öyle cevap veriyorum:
'Yahu siz bu meselenin beni e?lendirdi?ini mi san?yorsunuz?'
Çünkü ben de yoruldum bu 'soyk?r?m' meselesinden. Bu yüzden diyalog önemli. Zaten bu yüzden böyle filmler yap?yorum."
Nas?l filmler? Serge Avedikyan, hemen her diaspora Ermenisi için bir mit olan "dedesinin köyüne gitme" i?ini bütün korkular? bir kenara b?rakarak gerçekle?tirmi? biri. Avedikyan kendisiyle de dalga geçiyor:

 17 y?lda büyük de?i?im
"Modern Türkiye'nin en son turistik aktivitesi! Ermeniler dedelerinin köylerini görüyor!"
1987 y?l?nda ilk kez Bursa yak?nlar?ndaki Sölöz köyüne gitti?inde ufak tefek çekimler yapm??. Ama sonra:
"Belediye ba?kan? çekimi engelledi. Mezarta?lar?n? görüntülememi istemediler. Anl?yorum. Korkuyorlar. Bir sonucu olaca??n? san?yorlar. Normaldir. Ben de 17 y?l bekledim. 2003'te Bursa'da bir festivale davet edildi?imde fark? gördüm. Bu kez Sölöz'deki köylüler benimle konu?mak istediler.
O köy de ya?ayanlar da Yunanistan'dan mübadele ile gelen Pomaklar. Onlar da biliyor sürgün olmak ne demek. Oturduklar? evlerde ya?am?? insanlar?n torunlar?yla tan??mak istiyorlar. Ben de bir dernek kurma önerisi getirdim. Köydeki haf?zay? canl? tutmak için, köylülerle Ermeniler birlikte çal??acaklar."

'Mübadele konu?ulmuyor'
Avedikyan hikayenin buras?nda pek de sözü edilmeyen bir hakikatten söz ediyor:
"Dedemin köyü Sölüz'den, Gemlik ve Gürle'den giden Ermeniler 'soyk?r?m' nedeniyle gitmediler. Onlar? oradan gönderen mübadeledir. Diaspora bundan hiç söz etmez. Yani asl?nda 1915'ten kurtulan Ermeniler Türkiye'de ya?amaya devam etmi?ler. Yani mübadele olmasayd? orada ya??yor olacaklard? ?imdi, anl?yor musunuz?"
Avedikyan'?n çekti?i film Fransa'da ve Türkiye'de gösterilecek. Diyor ki "Diaspora yeterince sert bulmayacak."
Niye peki?
"Film Ermenistan'da gösterildi?inde bir TV program?nda bana '?yi Türklerden de söz ediyormu?sunuz filmde' dedi spiker. Provoke etmek istedi. Cevap verdim:
'Evet, do?ru. Umar?m daha da çok bahsederiz. Konya Valisi Celal Bey'in kendi hayat?n? tehlikeye atarak Ermenileri nas?l kurtard???ndan, Halep Valisi'nden, Ermenilere yard?m eden di?er Türklerden.' Ben bunu Türklerin ho?una gitmek için söylemiyorum. Gerçek bu oldu?u için söylüyorum."

Yeni nesillere uyar?
Avedikyan, "yeni nesillerin suçlu olmad?klar?n? bilerek" konu?malar? gerekti?ini söylüyor:
"Niye birbirimizi suçluyoruz ki? Bir araya gelip iktidarlar? suçlamal?y?z. Ve hiçbir Ermeni hiçbir Türk'ü 'Bu hikâyeyi bilmiyor, kabul etmiyor' diye suçlayamaz. Biz sadece hikâyelerimizi anlatmal?y?z."
"Kesinlikle 'soyk?r?mla' ilgili de?il" dedi?i filminin Türkiye'de gösterilmesini çok istiyor, Avedikyan. Çünkü Türkiye görsün istiyor, kendi hikâyesiyle asl?nda yüzle?ebildi?ini. Diasporan?n da Türkiye'deki insanlar?n bu hikâyeleri payla??rken ne kadar samimi olduklar?n? görsün istiyor...

 ARTO K?L?ML? ?LE BAHÇES?NDEK? M?N? '?APEL'DE KONU?TUK

Yüz y?ll?k kilimin hikâyesi
Arto duvardaki kilim torbay? gösterip 'Dedemin evrak çantas?ym??' diyor ve Anadolu'da ya?ayan dedesini, babas?n?n ?stanbul'daki hal? dükkân?n? anlat?yor, sert konu?anlar? ele?tiriyor

"Buraya gelip de sürünen daha öfkelidir. Ama ?stanbul'u biliyorsan, dostlar?n varsa öyle hissetmesin."
Ermenistan'da tan??t???m?z, sonra Paris'te yeniden kar??la?t???m?z Arto Kilimli, uzun uzun anlat?yor Anadolu'da ya?ayan dedesini, babas?n?n Kapal?çar??'daki hal? dükkân?n?, bir gün dükkân?n nas?l yand???n?, Paris'e geldi?ini, diaspora hikâyelerinin de, tavr?n?n da hiç birbirine benzemedi?ini... Evinin arka bahçesindeki "dünyan?n en küçük ?apelinde" Ermenistan'dan mumlar, Türkiye'den "seccadeler", Arto Bey'de ise bitmiyor ?akalar:

 'Bakma sert konu?anlara'
"?apeldeki aynan?n içinde silüet halinde ?sa resmi var. Diyorum ki insanlara, 'Ancak inananlar görebilir.' Nas?l seviniyorlar gördüklerinde, görsen!"
Arto Bey ne dindar, ne Ermeni kimli?ine yap???yor. ?nand??? bir tek ?ey var, insanlar. ?nsanlar?n konu?abilece?ini dü?ünüyor:
"Bakma buradaki çok sert konu?anlara. Ço?u Türkiye'ye gitmemi?tir. Korkarlar gitmekten. San?yorlar ki Türkiye'de Ermeni olduklar? için ba?lar?na bir ?ey gelecek. Çok zengin bir arkada??m, y?llar sonra Türkiye'ye gitti?inde, garson k?zmas?n da ba?lar? belaya girmesin diye kokmu? eti yemi? hap?r hupur. Ne olacak halbuki? Hiç!"
Sonra Arto Bey bize yüz y?ll?k bir kilim torbay? gösteriyor, duvarda as?l?. "Dedemin evrak çantas?ym?? bu" diyor, üzerinde Ermenice "Kilimliyan" yaz?yor:

Dostlar k?r?lmas?n
"Ben bunu çok para vererek sat?n almak zorunda kald?m. Öyle olmasayd? ke?ke."
Arto Bey'le uzun uzun konu?uyoruz, dalga geçiyoruz; hatta sertlik yanl?lar?yla. Ama en son ?unu diyor Arto Bey:
"Aman dikkat et de Türkiye'de k?zmas?nlar bana."
Söylediklerinin diasporada birlikte ya?ad??? Ermenileri de?il, Türkiye'deki dostlar?n? k?rmas?ndan korkuyor daha çok. Nereyi k?rmaktan sak?n?yorsan, oraya ait de?il misindir asl?nda? ?nsan duvardaki Anadolu hal?lar?na bakt?kça bunu dü?ünüyor...

YARIN
?air Donikyan: Ben çocuklar?m?n çocuklu?unu çalmam.
'Diaspora Fransa'n?n suçunu unuttu.
Frans?z ayd?nlar? ?a?k?n.