“Bir İnsanın kendi kendisinin ithamcısı olmasını istemek iddiası çok korkunç ve pek gülünçtür, gerçek, sanki onun adeleleri ve sinirleri içine gizlenmiş gibi, onu işkence ile çıkarmaya çabalamak, vahşet ve budalalıktır.”

BECCARİA

GİRİŞ

Bu çalışmada, Ermenilerin Amerikan kamuoyunu etkileme çabalarında oynadıkları rol, Amerikan siyasî gücünü kendi lehlerine çevirmeleri ve Amerika Birleşik Devletleri’nin Ermeni sorununu dış politika unsurları içerisinde kabul ederek savunmalarının uzun geçmişi anlatılmıştır.[1] İncelemenin ağırlığını ABD’deki Ermeniler’in faaliyet gösterdikleri kuruluşlar almıştır. ABD’deki bu kuruluşlar verilirken (Amerika’ya oranla 50–60.000 gibi az bir nüfusa sahip olmasına rağmen) Kanada’daki Ermeni kuruluşları da verilmiştir. Zaten Kanada’da bulunan kuruluşlar burada da görüleceği gibi tamamen ABD’deki kuruluşlarla ilişkilidir. Hatta Birleşik Devletler’deki örgütlerin birer şubesi durumundadırlar. Çalışmada genel olarak diasporanın nasıl şekillendiği, ABD’ye ilk Ermeni göçlerinin başlaması, Birleşik Devletler’deki yerleşim bölgeleri, nüfusları, önemli Ermeni simaları, faaliyet gösteren kuruluşları, bu kuruluşların sayıları, amaçları ve faaliyetleri, siyasî partileri, yayın organları (Gazete, süreli yayınlar, bültenler, dergiler, TV-Radyo programları vs..), Ermeni kiliseleri, lobi faaliyetleri, Ermeni lobisinin kongre çalışmaları, 11 Eylül olayı ve bunun yansımaları çeşitli başlıklar altında ele alınarak değerlendirilmeye çalışılmıştır. Çalışmadaki eksikliklerden birisi, çok önemli olduğunu düşündüğümüz ABD ve Kanada’da Türk diplomatlarına yönelik Ermeni terörist saldırılarıdır. Olayın önemi ve çok geniş olması, ayrı bir çalışmayı gerektirdiğinden yüzeysel bir şekilde de verilmek istenmemiştir. Bu konu ayrı bir çalışmada ele alınacaktır.

İnceleme, Birleşik Devletler’in konuya ilk olarak kendi iktisadî çıkarları açısından nasıl yaklaştıkları, 1800’lü yıllardan itibaren Anadolu ve Ortadoğu topraklarının kaynak zenginliği, pazar niteliği, ulaşım olanakları, Osmanlı Devleti ile yapmış olduğu 1830 Antlaşması ve ticarî anlamdaki yakınlıklar çeşitli olanakları sağlayan bu verimli toprakların Amerikan çıkarları bakımından ne şekilde ve hangi ölçülerde ve toplumun hangi kesimleriyle ilişki kurularak sağlanabileceği konularında önemli bilgi ve araştırma verilerini hazırlamıştır. Osmanlı ülkesindeki Ermeniler elbette bu ilişkilerde en önemli unsur olarak kabul edilmiştir. Zaten çok daha önceleri Ermeni unsuru din, kültür ve iktisadî çıkarlar bakımından, başta Katolik mezhebine çekmeye çalışan Fransa olmak üzere, Ermeniler üzerinde Protestanlığı, çıkarları için yerleştirmeye çalışan İngiltere, büyük idealleri için Ermenileri yıllarca kullanan ve Ortodoks bir Ermeni kitlesi yaratma çabalarında olan Rusya tarafından parsellenmeye çalışıldığı devrelerde bu defa Amerika da misyoner örgütleriyle, okulları, yetimhaneleri, hastahaneleriyle adı geçen unsur üzerinde etkili olmaya başlamıştır. Birinci Dünya Savaşı’na kadar Amerika Ermeni sorununu etkili bir şekilde siyasî bir düzeye getirmemiştir. Gerçekte mesele ABD’nin iç sorunlarının dış politikaya aksetmesi sonucunda daha açık bir ifadeyle Monreo Doktrini’nin bir gereğidir. Birinci Dünya Savaşı’nda ABD ilk defa kendi kıtası dışında Avrupalılarla birlikte savaşa katılınca durum değişmiş artık Ermenilik, Rumluk vs.gibi konularda Birleşik Devletler fikir ve söz sahibi olmaya ve bunları devletler arası düzeyde ortaya atmaya başlamışlardır. İşte bu devrede Ermeniler uzun bir süreden beri yakınlık içerisinde bulundukları ve iyi kaynaştıkları ABD ile kamuoyunu hareketlendirmek ve davalarının savunuculuğunu Birleşik Devletler’in daha etkin ölçüde yapmalarını sağlamalarının yoluna gitmişlerdir.[2]

1. TARİH BOYUNCA ERMENİ GÖÇLERİNİ VE DİASPORASINI  ŞEKİLLENDİREN FAKTÖRLER

Ermeniler genellikle 1915 tehciriyle birlikte dünyanın çeşitli bölgelerine dağıldıklarını ve böylelikle bir Ermeni diasporasının oluştuğunu iddia ederler. Ancak, tarihî kaynaklar incelendiği zaman, ileri sürülen iddianın (sözde) “Ermeni Davası”(Hai Tahd)’nı desteklemek amacı ile ortaya atıldığı görülmektedir.[3] Çalışmamızda da görüleceği üzere Ermeni diasporasının oluşumu iyi bir şekilde tarihsel süzgeçten geçirildiğinde görülecektir ki Ermeniler tarihleri boyunca sürekli olarak sürgünlere, zorunlu göçlere uğramışlar ve bir yerde bu durum Ermeni tarihinin önemli bir parçası haline gelmiştir. Ermeni göçlerini, Agos gazetesi yazarlarından Hrant Dink çok güzel betimlemiştir. “Diasporanın Köyü” isimli yazısında diaspora Ermenileri’ni ve için için ağlayarak göçler yüzünden gittikçe küçülen yok olmaya yüz tutan Ermenistan’ı anlatan Dink, tarih boyunca gerçekleşen Ermeni göçlerinden savrulma diye bahsedecektir ve “Bu savrulma öyle güçlü bir savrulmadır ki, bu gün bakıldığında dünyanın hemen bütün kıtalarında ve hemen her bölgesinde kolonileşmiş ve cemaatleşmiş Ermenilerin varlığı  görülebilir. Ermeni edebiyatının seçkin ve önemli kalemlerinden Vahram Mavyan’ın önemli eseri “Her yerde Ermeni var (Armendeğ hay ga) bu dağılmışlığı öyküleştiren önemli eserlerden biridir. Ancak gelin görün ki “Ermeni göçü Sovyetler Birliği’nin dağılıp Ermenistan’ın bağımsızlığını kazanmasından sonra da dinmemiş, bu gün de sürmektedir.” demektedir.

Ermeni göçlerinin oluşmasında en önemli etkenlerden birisini Ermeniler’in yaşadığı bölgeler oluşturmaktadır. Tarihte Ermeni yerleşim bölgelerine bakıldığında, yayılma ordularının geçit alanı ve uğrak yerleri olması bölgede Ermeni göçlerine neden olmuştur.

Hıristiyanlık öncesi Ermeniler’in ateşe tapması Ermeniler ile İranlılar’ı dil, din ve kültür bakımından birbirlerine bağlıyordu. Ancak, Ermeniler’in arasına Hıristiyanlığın girmesi, Ermenileri bir taraftan Bizans’a bağlarken, diğer taraftan da Sasanî hükümdarlarının (tekrar eski dinleri olan ateşe tapıcılığa döndürmek için) üzerlerindeki baskıyı artırmasına neden oluyordu. Bu sebepten dolayı Ardaşir ve Hosrev, binlerce Ermeni’yi İran içlerine doğru sürmüştür. Şapur II., birçok şehri yıktıktan sonra 70.000 Ermeni’yi Parthia’ya zorunlu bir tehcire tabi tutmuştur. Beşinci yüzyıl, İran ile Ermenistan arasında din savaşlarının sürdüğü bir yüzyıl olmuştur. Bu savaşlar sırasında katliamlardan kurtularak esir edilen Ermeniler Parthia’ya, Bacterya’ya, Hyrcania’ya, Mazendaran, Horasan, Nişabur, Hoziston gibi yerlere sürülmüşlerdir. Thomas Arzruni, sadece Van ve Ardaşad’dan İran’a, yaklaşık olarak 500.000 Ermeni’nin esir olarak götürülmüş olduğunu bildirir. Yezgerd II. de, binlerce Ermeni’yi İran içlerine sürmüştür. Ermeniler ile İranlılar arasındaki bu din savaşları, Araplar’ın Sasanî İmparatorluğunu mağlup etmesiyle sonuçlanmış ve bu defa da Arapların Nahcivan, Muş ve Tevin gibi yerlerden binlerce Ermeni’yi, Arabistan ve Suriye’ye göç ettirmesiyle sonuçlanmıştır. Gevont’un “Ermenistan’da Araplar’ın Savaşları ve Fetihleri Tarihi” adlı eserinde bu dönemde sadece Tevin’den 35.000 Ermeni’nin götürülmüş olduğu yazılıdır.[4]

Ermeniler’i yerlerinden çıkarmak hususunda en ağır hareketler Bizanslılar tarafından gerçekleştirilmiştir. Gerçekte Bizanslılar, Gregoryen olan Ermeniler’e karşı mezhepleri yüzünden bir antipati beslemekteydiler. Ancak düşmanlıklarının kaynağında Ermeniler’in kendilerine karşı olan ihanetleri vardı.[5]. Bu yüzden Bizanslılar, uzunca bir süre Ermenilere kin ve nefretle bakmışlar ve ağır hakaretlerde bulunmuşlardır. Bu durum Ermeniler’in Selçuklu hakimiyetine girmelerine kadar sürmüştür. Burada şu iddia edilebilir ki, eğer Ermeniler Selçuklu hakimiyetine girmemiş olsalardı ne dinlerini ne de milliyetlerini koruyamamış ve bugünlere taşıyamamış olacaklardı[6]. Zira, IV. yüzyılda Bizans İmparatorları Ermenileri Rumlar vasıtasıyla temsil ettirmek için, mümkün olan her şeyi yapmışlardır. Ana dil yasak edilmiş, ruhanî reislerinin millet üzerindeki haklarını tanımamışlar özellikle de 452 Chalcedoine meclisi toplantısından sonra Bizanslılar, Ermeniler’in inançlarındaki aykırılıkları sökmek, kilisenin etkilerini, milliyet hislerini ortadan kaldırmak için sürgün etmişler ve Bizans’ın daimi politikası olarak Ermeniler’i daima bulundukları bölgenin dışına çıkarmışlardır. Örneğin: İmparator Justiniéen II., Ermeni varlığını azaltmak için Ermeniler’i Malatya bölgesinden zorla çıkararak, İstanbul ve Trakya’ya sürmüştür. 582’de İmparator Morik, birçok Ermeni’yi Trakya’ya yollamış ve bunlardan alay ve taburlar meydana getirerek Avar’lara karşı kullanmıştır. VIII. yüzyılda, Copronym, Erzurum’u işgal edince, Bizans İmparatoru Constantin V., ordusuyla buraya gelip Erzurum’u yağmaladıktan sonra bölgedeki Ermeniler’i imparatorluğun çeşitli bölgelerine sürmüştür. İmparator Basile II., X. asırda birçok Ermeni’yi tarımda kullanmak, Bulgarlar’a ve Macarlar’a karşı savaşa sokmak üzere Trakya’ya, Makedonya’ya, Teselya’ya, ve Bulgaristan’a göndermiştir.[7]

İşte bu manzara karşısında tarihe baktığımız zaman ne bağımsız Ermenistan’ın, ne de birleşik bir Ermeni milletinin mevcudiyetinden bahsetmek, tarihî bir hakikat olarak görülmüyor. Sadece 50 yıl kadar bir süre Tigran devrinde bağımsız bir Ermenistan mevcut, ancak bunu söylerken de bahsedilen devlet içerisindeki feodal otonomileri muhafaza eden beylerin hepsinin Ermeni olduğunu iddia etmek mümkün olmadığı gibi, bölgenin ahalisinin tamamının Ermeni olmadığı hususu ise çok rahatlıkla söylenebilir.[8]

Buraya kadar anlatılanlar, Ermenilerin Selçuklu ve daha sonra da Osmanlı hakimiyetine girinceye kadar ne kadar büyük badireler atlattıklarını göstermesi bakımından önemli görülecek hususlar olarak ortaya çıkmaktadır.

Bizans döneminde ezilen Ermeniler’e, Selçuklular döneminde Selçuklu sultanı Melikşah’ çeşitli imtiyazlar vermiştir. Bunun dışında Ermeniler’in yaşadıkları yerlerin yeniden imar edilmesi, bir zamanlar Sasanî ve Bizans baskısı altında inlemekte olan Ermeniler’e rahat bir nefes aldırmış ve o günden günümüze diliyle, diniyle, kültürüyle (Selçuklular’dan sonra da Osmanlı yönetiminin de imtiyazlarıyla) Ermenilerin mevcudiyeti hasıl olmuştur.

Erdal İlter, Ermeni diasporasının oluşmasında, Ermeni göçlerinin sebeplerini dört başlık altında toplar:

“ 1. Ermeniler’in paraya (ticarete) ve servete düşkünlükleri,

2. Ermeniler’deki maceraperestlik ruhu,

3. Hıristiyanlık’taki mezhep kavgaları, Ermeniler’in Ortodokslar tarafından hor görülmeleri ve dinî baskılar,

4. Ermeniler’in tarih boyunca metbûlarına karşı ihanet içinde bulunmaları”[9]dır.

Yukarıda özetlemeye çalıştığımız Sasanîler ve Bizans dönemlerine bakıldığında, Ermeni kilisesinin tarihçesi dikkatli bir şekilde tetkik edildiğinde İlter’in dört maddeyle özetlemeye çalıştığı Ermeni göç oluşumundaki sebeplerin ne kadar isabetle yapıldığı, Ermeni diasporasının oluşumunda 1915 yılını göstermenin son derece yanlış ve kasıtlı olduğu görülür. Amerika’daki diaspora için de aynı şeyler söylenebilir. Çünkü ABD’de Ermeni diasporasının oluşum tarihi XIX. yüzyılla başlar[10].

2. ABD’YE İLK ERMENİ GÖÇLERİ ve ERMENİ DİASPORASI’NIN OLUŞMASI

Amerika'dan Türkiye'ye ilk gelenler tacirler ve misyonerlerdi. Türkiye'den Amerika'ya ilk olarak giden Ermeniler de bu tacir ve misyonerlerin kayırıp kolladıkları kimseler oldu. Türkiye'den Ermeni göçünü ilk olarak misyonerler başlattı. Bu misyonerler, Ermeni çocuklarına verdikleri eğitim-öğretimle Ermeni çocukları arasında Amerika özlemi yarattılar ve Yeni Dünya'yı gidip görme arzusunu kamçıladılar. Böylece misyonerlerin eğitiminden geçen her Ermeni çocuğu birer Amerikan hayranı olup çıkıyordu[11].

Misyonerler 1840'lardan itibaren Amerika'ya Ermeni öğrencileri (genellikle teoloji tahsili için) göndermeye başladılar. Bir süre sonra öteki Amerikan yüksek okullarına -Yale, Princeton gibi- Amerikan üniversitelerine de Ermeni öğrencileri yerleştirmeye başladılar. 1890 yılında öğrenim için Amerika'ya gidip oraya yerleşen Ermeni gençlerinin sayısı 70 kadardı. Bunlar, Amerika'da 1800'ler boyunca göç eden Ermenilerin eğitimli kanadını oluşturan Diaspora'nın çekirdeğini oluşturdular. Sayıları az olmasına rağmen yüksek öğrenim görmüş, genç ve dinamik kişilerdi. Aynı zamanda koyu birer Türk düşmanı olarak yetiştirilmişlerdi. Misyonerlerin yetiştirdiği bu eğitimli Ermeni gençleri, Amerika'da Türk düşmanlığını yaymak bakımından sayılarına oranla büyük rol oynadılar. Bunlar, Amerika'ya yerleşen ilk Ermeni grubuydu. Amerika'ya yerleşen ikinci Ermeni grubu, yeni yetişme küçük tüccar takımıydı. Bunlar da Amerikan tüccar ve misyonerlerinin vasıtasıyla gitmişlerdi. Ancak birinci gruba kıyasla daha az eğitimliydiler, kimileri birkaç yıl misyoner okullarında okumuşlar kimileri de misyonerlerin yanında uşak, postacı gibi ayak hizmetinde çalışmışlardı. En önemli özellikleri, inanılmaz bir Türk düşmanlığı içerisinde bulunmalarıydı. Hatta Türk düşmanlığını veya Ermeni propagandasını, ticarî reklam aracı olarak kullanmışlardı. Öyle ki bu düşmanlık babadan oğula, ondan toruna aktarılmış ve Ermeni işadamının ikinci bir karakteri olup çıkmıştır. Bu tarihlerde filizlenen düşmanlık, eksilmeden bugüne kadar devam etmiştir. Bu Ermeniler, ilişkileri olsun olmasın; Amerikan gazetelerine, Amerikan Senatosu’na, Amerikan Başkanı’na mektuplar, telgraflar yollamışlar ve bunu bir yerde etnik bir karakter yapısı şekline sokmuşlardır[12].

Öğrenciler, küçük tüccar derken 1890'lara doğru esnaf, zanaatkâr ve köylü Ermeni göçü başlamıştır. Bu göçler o kadar yoğunlaşmıştır ki, gerek Amerika gerekse Osmanlı Devleti buna karşı çıkmaya başlamışlardır. Amerika sağlık bakımından sıkı kontrolden geçirmeden göçmen almak istemiyordu. Osmanlı ise, bazı yörelerde nüfusunun azalmasını istemiyordu. Bu kısıtlamalar gelince bu defa Amerika'ya kaçak Ermeni göçmeni götürmek üzere Ermeni simsarları türedi. Gerek Amerika'nın gerekse Osmanlı'nın kısıtlamalarına rağmen, 1890–1900 yılları arasında yaklaşık 12.000 kadar Ermeni'nin Amerika'ya göç ettiği görülmüştür. R. Mirak'a göre 1869–1890;1401 ve 1890–1895 yılları arasında 5.500 Ermeni Amerika'ya göç etmişti. Agos gazetesi bu göç olayını şöyle anlatmaktadır: "...Ermeniler, Protestan misyonerlerinin övgüyle bahsettiği "Fırsatlar Ülkesi"ne ilgi duymaya başladılar. Amerika'ya ilk göç eden Ermeniler eğitimlerini sürdürme ve geçimlerini sağlama konularında daha iyi fırsatlara sahip olma amacıyla yola çıktı. O dönemde pek çok Ermeni göçmeninin amacı yeteri kadar para kazanıp geri dönmek ve ailelerinin yaşamlarını düzeltmekti. Buralara giden Ermeniler bir daha geriye dönmediler. Amerika'daki Ermeni göçmenlerin sayısı ise giderek artmaya başladı."[13] Amerika'ya Ermeni göçleri 1901 yılından sonra da devam etmiştir, özellikle göç sınırlamalarının gevşetildiği dönem olan İkinci Meşrutiyet döneminde Ermeniler’in topluca Amerika'ya göç ettikleri görülmüştür. 1908 yılında 3.300, 1910 yılında 5.500 ve 1913 yılında 9355 Ermeni Amerika'ya göç etmiştir. Öyle ki Birinci Dünya Savaşı öncesinde Amerika'daki Ermeni kolonisinin nüfusu 50.000'i aşmıştır.[14] Agos gazetesi: "Birinci Dünya Savaşı döneminde yaşanan tehcirin ardından Ermeniler kendilerini kabul eden her ülkede yeni bir yaşam kurmanın mücadelesine giriştiler. 1915'ten sonraki yıllarda ABD'ye yaklaşık 25 bin Ermeni geldi... 1916'ya gelindiğinde, çoğunluğu Manhattan'da olmak üzere New York'ta yaklaşık 16.000 Ermeni bulunuyordu."[15] diye yazmaktadır.

2. 1. ABD’de Ermenilerin Yerleşim Bölgeleri ve Nüfusu

1924'te yaklaşık 100 bin Ermeni Türkiye ve Sovyetler Birliği'nden ABD'ye doğru yola çıkmıştır. Manuel Sarkisyanz “Transcaucasian Armenia” isimli eserinde; 1939 larda “...Yaklaşık 100.000 Ermeni’ nin İran’da, 175.000’inin Suriye ve Lübnan’da, 75.000’inin Fransa’da ve 200.000’nin de ABD de yaşadığını”[16] belirtmiştir. 1970'lerin ortalarında ABD'deki Ermeni cemaatinin sayısı 350–400 bin civarındadır. Bunların % 45'i New England ve Orta Atlantik eyaletinde, % 15'i Michigan, İllinois, Ohio ve Wisconsin'de, % 25'i de California'da yaşamaktadır. Bugün ABD'de sadece Boston'da 50.000 Ermeni ikâmet etmektedir. Genel itibariyle ABD ve Kanada’daki diaspora en gelişmiş ve uluslararasılaşmış Ermeni topluluğunun bulunduğu yerdir.[17]

ABD’de Ermeni yerleşimlerine bakıldığında: Massachusetts’te (Boston, Springfield, Watertown, Wercenster, Vhitinsville Laurenec, Lowell Haverhill), New York, New Jersey, Pensylvannia (New York City, Troy, Syracuse, Niagara Falls, Union City, Watervielt, Philadelphia), Rhode Island (Providence, Powtucket), Connecticut (New Britain, Hartford, Bridgeport), Orta Amerika’da (Clevland, Chicago, Granite City, Wankegan, Detroit, Pontiac, Rearborn, Racine), Batı eyaletlerinde (Fresno, Los Angeles, Oakland, Montebello, Valley, San Fransisco, Teksas ve Florida) Ermeniler küçük üniteler halinde yaşamaktadırlar. Ancak yukarıda da belirttiğimiz gibi büyük çoğunluğu New England ve Orta Atlantik civarındadır. Burayı Ermenilerin ülkeye yayılımı bakımından California izlemektedir.[18] California’da en yoğun Fresno ve Watertown’da bulunmaktadırlar. Ermenilerin California’daki nüfusu 1980’de 80 000 civarında iken 1990 ‘da bu rakamın çok üzerine çıkmıştır. Los Angeles ve civarında da önemli bir Ermeni nüfusu vardır.[19] ABD’ye son Ermeni göçleri Sovyet Ermenistanı’ndan olmuştur.[20] Kanada’da Ermeniler özellikle Montreal ve Toronto bölgelerinde yaşamaktadırlar. Kanada genelinde bulunan Ermeni nüfusu yaklaşık 60.000 civarındadır.[21]

Amerika'daki Ermenilerin nüfusu hakkında değişik tahminler yapılmıştır. 1990'lı yıllardaki resmî kayıtlara göre 700.000 civarındadır. Bu gün 800.000 ile 1.000.000 civarında olduğu tahmin edilmektedir.[22] Nüfusları ve Kongre'de temsilleri bakımından pek göz doldurucu bir sayıda olmasalar da, Türkiye'ye yönelik Amerikan politikasını çarpıtma imkânına sahip oldukları görüldüğünde, ABD politikasında dikkate değer bir Ermeni baskı grubu gücünün varlığı görülür. Bunda çeşitli faktörler etkendir. Her şeyden önce ABD'deki gerçekten dikkate değer organizasyonları, bunların koordine faaliyetleri, önemli rol oynar. Yine Ermenilerin batılılara gerek dinsel bakımdan gerekse kültürel bakımdan, daha yakın olması, ayrıca bir asırı aşan bir süre Amerikan toplumu içerisinde bu kültürle yetişmeleri, bu toplum ile daha çabuk ilişki kurmalarını sağlamıştır.Bu da Ermenilerin Amerika'daki yaptırım güçlerini kuvvetlendirmiştir.

2. 2. ABD’de Önemli Ermeni Simaları

ABD’de politik arenada sivrilen ilk isim, New York’tan milletvekili seçilen Steven Derounian (1952–64) olmuştur. Derounian, New York’tan milletvekili seçilmiştir. 1952 yılından itibaren ABD’de Ermeni diasporası etkinliğini artırarak devlet dairelerinde çeşitli pozisyonlara gelmişlerdir.[23] 1985 yılında bu defa California’dan Charles Pashayan milletvekili olarak Temsilciler Meclisi’nde görülmektedir. Pashayan, ilk olarak 1978 yılında meclise girmiştir. Pomona Koleji, California Üniversitesi’nde hukuk, Oxford Üniversitesinde İngiliz Edebiyatı tahsili gören Pashayan, askerlik görevini Amerikan Stratejik İstihbarat servisinde yapmıştır. Pashayan, Amerika Ermeni Kilise’sine mensuptur.[24]

Bir başka Ermeni Richard Manoogian, ABD Başkanı Jimmy Carter döneminde Beyaz Saray’da “Eserleri Koruma” görevine atanmıştır.1980’li yılların ikinci yarısının önemli bir diğer ismi de Ermeni Lobisi’nin önde gelen isimlerinden George Deukmenjian’dır. 1982 yılından 1990 yılına kadar California Valiliği yapmış olan Deukmenjian[25], daha önce California Eyalet Savcılığı ve Eyalet Senatosunda Azınlık liderliği görevlerinde de bulunmuştur. Ayrıca Başkan Ronald Reagan’ın Başkanlık kampanyasında “Ermeni Asıllı Amerikalı Oy Sahipleri Komitesi”ne başkanlık yapmıştır.[26] 1970’lerden itibaren Ermeni Lobisi’nin Deukmenjian’la beraber çalışmalarını yürüten ismi California Eyalet Meclisi üyesi Walter Karabian olmuştur. Karabian, lobi faaliyeti olarak California’da Türkiye aleyhine kamuoyu oluşturma görevini yerine getirmeye çalışmıştır.[27]

Amerika’da tanınmış Ermenilerden bir diğer isim Rhode Island’da Brown Üniversitesi Başkanı Vartan Gregorian’dır. Bu şahıs Tebriz doğumludur. Akademik kariyerini yapmadan önce New York Halk Kütüphanesi’nin başkanlığını yapmıştır. ABD’de iş dünyasının ünlü isimlerinden birisi de Alex Manoogian’ dır. Manoogian, ABD’de Türkiye aleyhtarı lobi faaliyetlerine maddî destekleriyle dikkatleri çeken bir isimdir.[28] Yine ABD’de önde gelen kişilerden birisi de Los Angeles’li Finansör Kerkorian’dır.

Ermenilerin önde gelen lobicilerinden biri de ABD Birleşmiş Milletler eski Daimi Temsilci Yardımcısı Set Momjian’dır. Momjian, Başkan Carter zamanında  Yahudi Soykırımı Anma Konseyi (U.S. Holocaust Memorial Council)’ne atanmıştır. Ayrıca 1979’da Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komisyonu’nda Beyaz Saray’ı temsil etmiştir. Edward’ P. Djeredjian ABD’nin Moskova Büyükelçiliği’nde Üçüncü Katip’lik görevi yapmıştır. 1972’lerde Başkan Nixon için çalışan Ken Khachian, Başkan Reagan’ın seçim kampanyasında “konuşma yazarı” olarak çalışmış, 1981 Mayıs ayına kadar Beyaz Saray’daki bu görevine devam etmiştir. Ayrıca 1985 yılında Beyaz Saray Humaniter Bilimler Milli Vakfı Program ve Politika Dairesi Direktörü Armen Tahsidinian adlı Ermeni asıllı Amerikalıdır.[29]

Yukarıda sayılan simalara ilave olarak Amerika’da bulunan Amerikalı Ermeni tanınmış isimlere Türkiye Mardin doğumlu, Kanada’da yaşamını sürdüren fotoğraf sanatçısı Yusuf Kars ve Türkiye Van doğumlu ressam Vosdanik Adoian da gösterilebilir.[30]

2. 3. ABD’ de Faaliyet Gösteren Ermeni Kuruluşları

1965 yılından 2000’e kadar gerek ABD’de gerekse Kanada’daki Ermeni kuruluşlarında gözle görülür bir artış gerçekleşmiştir. Bu dönemde ABD ve Kanada’da yüzlerce örgüt kurulmuştur. Bu örgütlerin çeşitli şehirlerde ve kasabalarda şubelerinin bulunduğu da hesaba katılırsa rakam oldukça büyüktür. Genel olarak 1887’den günümüze ABD ve Kanada’daki Ermeni kuruluşlarının sayısı kiliseler hariç[31]yaklaşık 1046 civarındadır. Bu rakama 182 Ermeni kilisesini eklediğimizde, sayı 1228’e ulaşmaktadır.[32]

ABD ve Kanada’daki Ermeni Diasporası kuruluşları, ABD ve Kanada genelinde çeşitli isimler altında örgütlenmişlerdir. Bu Örgütlerin sahip oldukları maddî olanaklar ve destekler, örgütlenme biçimleri ve haberleşme araçlarından yararlanma bakımından diğer ülkelerde bulunan Ermeni örgütlerinden çok daha etkin durumdadırlar. Bu ülkede Taşnaklar’ın, Ramgavarlar’ın, Hınçaklar’ın birbirlerinden bağımsız ayrı örgütleri mevcuttur. Bu üç grup örgütün Ermeni davası üzerine izlemiş oldukları politikanın bir gereği olarak dünyadaki diğer hareketler ve uzun vadeli dış politikalardan etkilenmektedirler. Ayrıca, Avrupa, Ortadoğu, Afrika ülkeleri ile Sovyetler Birliği ve Ermenistan Cumhuriyeti ile amaç ve ilkeleri oranında ilişkilere sahiplerdir. Yani ABD’deki bu örgütler saydığımız yerlerdeki Ermeni örgütleriyle koordinasyon sağlamaktadırlar. Bütün bu psikolojik etkilenme olanaklarının dışında Amerika’da mevcut bilimsel kuruluş ve araştırma merkezleriyle, siyasî kişilerle, kilise, hastahane, bakımevleri, yetimhaneler, yurttaşlık örgütleri, halkevleri, ve çeşitli mahallî örgütlerle de gereğinde işbirliği ve karşılıklı yardım adı altında ilişkiler kurmaktadırlar.[33]

Genel olarak Amerika Birleşik Devletleri’nde ve Kanada’da faaliyet gösteren Ermenilere ait  kuruluşlar şunlardır: Okul Mezunları Kuruluşları (Alumni Organizations), Ermeni Çalışmaları ve Araştırma Merkezleri (Armenian Studies and Research Centers), Sportif Kuruluşlar (Athletic Organizations), Halkevleri (toplum) Merkezleri (Community Centers),Yurttaş (Hemşehri) Kuruluşları (Compatriotic Organizations), Kültürel kuruluşlar (Cultural Organizations), Bekar Ermeni Bay ve Bayanları Tanıştırma Hizmeti Kuruluşları (Dating Service Organizations), Eğitimsel Kuruluşlar (Educational Organizations), Vakıflar (Foundations), Cenaze Defin-Tören  Meskenleri ve Mezarlıklar ( Funeral Homes and Cemeteries), Edebiyat Kuruluşları (Literary Organizations), Bakımevleri ve Nekahat Hastaneleri (Nursing Homes and Convalescent Hospitals) Gösteri-Temsil ve Bağlı Sanat Grupları (Performing and Allied Arts Groups), Hayırsever Kuruluşlar (Philanthropic Organizations), Mülteci Yerleştirme Kuruluşları (Refugee Resettlement Organizations), Dini Kuruluşlar ( Religous Organizations), Sosyal Hizmet Kuruluşları (Social Service Organizations), Öğrenci Kuruluşları (Students’ Organizations “College and University”), Gençlik Kuruluşları (Youth Organizations)’dır.[34]

2. 4. Kuruluşların Sayıları, Amaçları ve Faaliyetleri

Ermeniler’e ait ABD ve Kanada’da bulunan Okul Mezunları Kuruluşları’(Alumni Organizations) nın sayısı 17’dir. Bunların 16’sı ABD’de bir tanesi de Kanada Quebec’dedir. Okul Mezunları Kuruluşlarının genel olarak ilk temel amaçları: Her birlik, (mümkün olabilen her şekilde) mezun oldukları okulların (Kolejlerin) eğitim seviyelerini iyileştirmeyi ve ileriye götürmeyi hedeflemektedir. Her birlik, kendi okul mezunları ile sıkı irtibatlar kurarak bir çatı altında toplanıp halihazırda bu okullarda eğitim gören Ermeni öğrencilere sosyal, kültürel, eğitimsel vs. gibi alanlarda destek olmayı gaye edinmiştir. Ayrıca bu dernekler Ermeni öğrencilere eğitim ve kültürel aktiviteler vasıtasıyla millî duyarlılığı (Ermeni milliyetçiliğini) sunmayı hedeflemişlerdir. Bu kuruluşlar kendi mezunlarının finansal destekleriyle faaliyetlerini sürdürmektedirler.[35]

Ermeni Çalışmaları ve Araştırma Merkezleri (Armenian Studies and Research  Centers) : ABD’ de faaliyet gösteren Ermeni Çalışmaları ve Araştırma Merkezleri gerek NGO olarak, gerekse çeşitli Amerikan üniversitelerinde faaliyet göstermektedirler. Bu merkezlerin 9'u California da, 4'ü New York'ta, 3'ü Massachusetts'te, 2'si Quebec Kanada'da, 2'si Michigan'da, Utah, Ontario Kanada ve Connecticut'ta birer tane olmak üzere (toplam 23 adet) aktif bir şekilde faaliyet göstermektedirler. Bu merkezlerin yaklaşık üçte biri çeşitli üniversitelerde faaliyet gösterirken geri kalanı NGO olarak çalışmalarını yürütmektedir. Bu araştırma merkezlerinin en önemli kuruluş ve icra amaçları: (sözde) Ermeni soykırımı araştırmalarını akademik olarak yürütmek ve bunun için konferanslar, paneller gibi aktiviteleri hem organize hem de maddî olarak desteklemektir[36]. Bunların yanı sıra hem Ermenistan'da hem de diaspora’daki Ermeni kültür, tarih, dil, edebiyat gibi araştırmalarını yürütmek ve Ermeniler’in sosyo-politik ve ekonomik sorunlarını çözüme kavuşturmaktır. Kuruluşların faaliyetleri çeşitlilik göstermektedir. ABD ve Ermenistan Cumhuriyeti’nde teknoloji, eğitim ve ekonomi’yi etkileyen meselelerin analizini, araştırmasını ve istişaresini yapmak gibi faaliyetler de yürütmektedirler.

(Sözde) Ermeni soykırımı konusunda ABD’deki hemen bütün Ermeni araştırma merkezleri (enstitüleri) koordine bir şekilde faaliyet göstermektedirler. Bunların arasında özellikle Armenian American Society for Studies on Stress and Genocide, Armenian Center for National ve 1967 yılında kurulan İnternational Studies, California State Üniversity Fresno Armenian Studies Program gösterilebilir. .[37] Bunların yanı sıra Center for Armenian Research and Publication University of Michigan Dearborn, National Association for Armenian Studie & Research (NAASR), University of California Los Angeles UCLA ve Massachusetts’de Zoryan Institute for Contemporary Armenian Reseach and Documentation, Inc. gibi araştırma merkezleri Türkiye aleyhine çalışmalar yürütmektedirler.[38]

Adı geçen kuruluşların diğer faaliyetleri:

Ermeni sanatı, jeopolitik tarihi, edebiyatı, kültürü vs. gibi çalışmaları teşvik etmek, dünya genelinde bu gibi akademik araştırma yapanlarla işbirliği içerisinde olmak.[39] Gerek ABD’de gerekse dünyanın çeşitli yerlerine dağılmış bulunan Ermeni diasporasının demografik yapısını incelemek, aile kayıtlarını tutmak, muhafaza etmek, konuyla ilgili evlilik, doğum, ölüm, iltica, hastahane, göç, oy verme, organ bağışı, vergi, mezarlık işleri, kişisel vs. gibi konularda dosyalar tutmak,[40] millî bir data verisi oluşturmak için, Ermenistan ve Ermeni halkı ile ilgili materyalleri bir kütüphanede toplamak, konu hakkında akademik yayınlar yapmak,[41] hıristiyanlık üzerine eserler yayınlamak, Ermeni kiliseleri için papazlar yetiştirmek, Ermeni kiliseleri inşa etmek vs.şeklinde sıralanabilir.[42]

Ermeni sanat ve kültürü, tarih, arkeoloji, sosyal bilimler, dil gibi konular üzerinde çalışan ve kıyaslamalı araştırmalar yapan üniversite ve bilim kurumları genel itibariyle konuyu tamamen ilimsel olarak, insanlık ve uygarlık tarihi ve araştırmaları açısından görürken, Ermeni azınlık örgütleri bu yaklaşımı birer propaganda konusu ve aracı şeklinde değerlendirmektedirler. Ermeni grupları için her bilimsel çalışma Ermenilik davasına hizmet ettiği ölçüde, her araştırma merkezi Ermeni topraklarının Türkiye, Rusya veya İran’dan nasıl koparılacağını anlattığı ve bu toprakların Ermenilere ait olduğunu kanıtladığı derecede ilgi çekicidir. Bu yüzden faaliyet alanı olarak ilk sırayı üniversiteler, araştırma merkezleri ve enstitüler, (herhangi bir imkân doğar doğmaz da Ermeni davasına hizmet edici) merkezler, enstitüler kurmak almaktadır. Üniversite, enstitü ve araştırma merkezlerinin çalışmaları propaganda aracı olarak kullanılmak suretiyle dünya aydınlarının, gençliğinin dikkati Ermeni davası üzerine çekilerek bu zümreler tarafından güçlü ve dinamik bir destek sağlanacağı düşünülmektedir.[43]

Bütün bu kuruluşlar yayınladıkları bilimsel eserlerde, haritalarda, sanat ve kültür ağırlıklı konular üzerine yaptıkları çalışmalarda Türkiye ve Türklük ile ilgili konuları Ermeni davası gözü ile ele almakta özellikle haritalar üzerinde oynamaktadırlar. Örneğin bu kuruluşların çizdikleri haritalarda Doğu Anadolu, Trabzon-Adana arasındaki çizginin doğusu tamamen Ermenistan olarak gösterilmektedir. Bu kuruluşlar şunlardır:

· American Armenian İnternational College
· Analysis Research & Planning for Armenia (ARPA Institute)
· Armenian American Society for Studies  for Studies on Stress and Genocide
· Armenian Center for National and International Studies
· Armenian Film Foundation
· Armenian Genealogical Society
· Association des Etudes Armeniennes
· California State Universty, Fresno Armenian Studies Program
· Center for Armenian Research and Publication University of Michigan-Dearborn
· Columbia Universty Program in Armenian Studies
· Emmanuel Bible College
· Harvard Universty Armenian Studies Program· National Association for Armenian Studies & Research[44]
· Quebec Armenian Studies Association
· Saint Nersess Armenian Seminary
· Society for Armenian Studies Universty Research Center University of Michigan Dearborn.
· University of California Los Angeles (UCLA)
· Universty of Connecticut Armenian Studies Program
· University of Southern California Friends of Armenian  Music
· Zoryan Institute for Contemporary Armenian Research and Documantation, Inc.
· Zoryan Institute of Kanada. Inc.[45]

Yukarıda özetlemeye çalıştığımız Ermeni araştırma ve çalışmaları merkezlerinin hemen hepsinin amacı, ABD ve dünyanın diğer yerlerindeki Ermeni kimliğini, kültürel, tarihi, vs. olarak korumanın yanı sıra Türk düşmanlığı propagandası yapmak ve yaymaktır.

Yılın farklı zamanlarında çeşitli mezheplerdeki Ermeni’yi bir araya toplayarak ABD’de olan Ermeniler arasında birlik sağlamayı amaçlayan kuruluşlardan biri de Birleşik Devletler’de faaliyet gösteren ve sayısı 21 bulan Sportif Kuruluşlardır (Athletic Organizations). Bu kuruluşların 20’si Birleşik Devletler’de birisi Quebec Kanada’dadır. Eğitim ve yardım amaçlı olan bu kuruluşlar Ermenistan’dan resmî ve ziyaret amaçlı kafileleri de içine alan koordineli aktivitelerinin yanı sıra bir sonraki olimpiyat oyunları için nitelik kazanmak üzere ABD’yi ziyaret eden Ermeni takımlarının yaptıkları masrafları üstlenme gibi sorumluluklarla çalışmaktadırlar.[46] Benzer şekilde toplumsal hizmeti amaçlayan, Ermenileri bir araya toplamayı hedefleyen kuruluşlardan birisi de Halkevleri (Toplum) Merkezleridir (Community Centers). Bu kuruluşlarında ikisi Kanada’da diğerleri Birleşik Devletler’de olmak üzere sayısı 13’ü bulmaktadır.

Amerika Birleşik Devletleri’nde dikkat çeken en önemli Ermeni kuruluşları ikisi Kanada’da olmak üzere 32 dernek olarak faaliyet gösteren Yurttaş (Hemşehri) Kuruluşlarıdır (Compatriotic Organizations). Bu kuruluşlara verilen isimler ilginç olduğu için aşağıda bu örgütlerin listesi verilmiştir.

· Arabkir Union, Inc.
· Ararat Armenian Society
· Armenian Aintabtzy Association
· Armenian Compatriotic Union of Guessaria
· Armenian Compatriotic  Union of Ourfa
· Armenian Society of Los Angeles
· Beylan Compatriotic Union
· Bolsahay Culturel Association
· Chomaklou Compatriotic Society
· Compatriotic Union  of Dickranagerd
· Constantinople Armenian Relief Society, Inc.
· Culturel Society of Armenians from Istanbul A.B.G.U. School Building.
· Educational Association of Malatia (Massachusetts)
· Educational Association of Malatia (New Jersey)
· General Society of Vasbouragan
· İranian Armenian Society of New York
· Kessap Armenian Educational Association
· Mousa Ler Association
· Organization of Istanbul Armenians
· Pan-Sebastia Rehabilitation Union
· Raffi Romanian Armenian Association
· Sghert Armenian Association
· Societe Des Armeniens D’Istanbul
· Tibverank Alumni, Inc
· Union of Armenians of Aintab
· Union of Marash Armenians (Watertown-Massachusetts)
· Union of Marash Armenians (Boston-Massachusetts)
· Union of Marash Armenians (New York)
· Union of Marash Armenians (California)
· Union of Marash Armenians (Kanada)
· Urmia Armenian Organization
· Zeyton Compatriotic Association

Yurttaş (hemşehri) kuruluşlarının hemen hepsinin ortak amacı: İsimlerinden de anlaşılacağı üzere (Arapkir Birliği, Siirt Ermeni Birliği, Maraş Ermenileri Birliği vs. gibi.) Birleşik Devletler’deki üçüncü nesil Ermeni çocuklarına (sözde) Ermeni toprakları diye nitelendirdikleri Türkiye topraklarının kendilerine ait olduğu fikrini aşılmaya çalışmalarıdır.[47] Bu amaçlarının yanı sıra kültürel, eğitimsel ve toplumsal aktiviteler yürütmektedirler. Örneğin: California Glendale’de 1956 yılında kurulan Armenian Society of Los Angeles (A.S.L.A.) örgütü, Ermenice eğitim veren bir koroya, kadınlar, çocuklar ve gençler için bir dans grubuna sahiptir. Ayrıca her yıl piknikler organize ederek Ermeniler’in bir araya gelip kaynaşmalarını sağlamaktadırlar.[48]  Constantinople Armenian Relief Society, Inc adlı örgüt, İstanbul ve ABD’deki Ermeni örgütlerine moral ve finansal olarak destek sağlamak amacıyla kurulmuştur.[49]Genel olarak bu dernekler ABD’deki Ermeniler arasında kabile zihniyetini ve etnik olarak Ermeni kimliğini yaşatmaya çalışmaktadırlar.[50]

Sayıları 104’ü bulan Ermenilere ait Kültürel Kuruluşlar (Cultural Organizations)’ın Ermeni kimliğinin Birleşik Devletler’de yaşatılması bağlamındaki çalışmaları ve yeni nesil Ermenilere Ermenilik ruhunu aşılaması gayretini sürdürmesi bakımından önemli bir faaliyet yürütmektedirler. Bu örgütlerin 15 tanesi Kanada’da 89 tanesi de ABD’de çeşitli eyaletlerde bulunmaktadır. Bu kuruluşlardan bazılarının amaç ve faaliyetleri şöyledir:

A.G.B.U. Central Committee of America East: 1906 yılında New York’ta kurulan bu derneğin amacı, her nerede Ermeni varsa, eğitimsel, kültürel, fiziksel, manevî ve ahlakî gelişimini desteklemek. Her nerede yardıma muhtaç Ermeni varsa tespit edip, genel refah düzeyini iyileştirmek, iş ve meslek kazandırmak. Bu insanlara hibe olarak yardımda bulunmak veya borç para vermek, öğrenciler için burs sağlamak gibi hizmetlerin yanı sıra yine Birleşik Devletler’deki Ermeniler için anaokulları, ilkokullar, liseler ve kolejler açmak gibi faaliyetler yürütmektir.[51]

A.G.B.U. Cleveland Chapter: 1906 yılında Ohio Cleveland’da kurulan bu dernek tamamen A.G.B.U. Central Committe of America East’ın amacı doğrultusunda hizmet vermektedir. Yukarıdaki faaliyetlere ilave olarak bu amaçlara hizmet edecek projeler üretmek, programlar geliştirmek ve enstitüler kurmak gibi çalışmalar yürütmektir.[52]

AGBU President’s Club: 1975 yılında Virginia Arlington’da kurulmuştur. AGBU President’s Clup, Ermeni gençlerine yönelik programlar için (A.G.B.U.) Genel Ermeni Yardımsever Birliği’ne özel destek sağlayan önemli bir bağış kuruludur. Bu dernek, A.G.B.U. New York Yazlık İntörn Programına (A.G.B.U. New York Summer Intern Program) ve A.G.B.U. Los Angeles Yazlık İntern Programına ( A.G.B.U. Los Angeles Summer Intern Program) maddî destek sağlar ve bu programları yürütür. AGBU President’s Clup, Alex ve Marie Manoogian kurumlarıyla birlikte Michigan Üniversitesinin Erivandaki Ermeni Dili Yazlık Enstitüsünün Sponsorluğunu yapar. Bu dernek ayrıca “Aram Khachaturian Müzik Ödülü” nün hem sponsorluğunu hem de organizasyonunu yürütür.[53]

Ararat Foundation: Ermeni tarihi, müziği, sanatı, üzerine seminerler organize etmek; Ermeni kültürü ve Hıristiyanlık inancının yayılmasına katkıda bulunmak; bu amaçla Ermeni Amerikan kiliselerine, kolejlere ve Hıristiyan derneklerine İncil dağıtmak; Ermenice el yazması kitapların ortaya çıkarılması için araştırmalar yürütmek; konferanslar organize etmek ve Ermenistan depremi mağdurlarına yardım sağlamak gibi faaliyetler yürütmektedir.[54]

Armenian  American Citizens’ League of California: 1931 yılında California Fresno’da kurulan AACL’nin beş tane şubesi vardır. Derneğin amacı maddeler halinde şöyle sıralanmıştır.

1-Amerika Birleşik Devletleri’nin bütün yasal kurum ve kuruluşlarını ve anayasasını savunmak ve el üstünde tutmak,

2-Kanuna ve düzene itaati teşvik etmek,

3-Amerikan Demokrasisinin yüksek idealleri ve Amerikan vatandaşlığının imtiyazlarına minnettarlık duygusunun gelişmesini desteklemek,

4-Yardım amaçları, Ermeni eğitim ve kültür hizmetleri için maddî destek sağlamak ve yaratmak,

5-İyi vatandaşlık ve adil bir yaşam için gerekli bilgiyi, yurttaşlık şuurunu bir bütün olarak toplumu içerisinde ve kendi üyeleri içerisinde geliştirmek ve desteklemek,

6-karşılıklı yardımseverlik ve işbirliği ruhuna dernek üyelerinin kendisini adamayı kutsallaştırmaktır.[55]

AACL, Ermeni öğrencileri için burs, ABD’de yardıma muhtaç Ermeniler için hibe yoluyla bağış ve borç para yardımında bulunmak gibi faaliyetler yürütmektedir.[56]

Armenian American Culturel Society of Las Vegas: 1976 yılında kurulmuştur. AACS’nin amacı, Birleşik Devletler’deki Ermeni diasporasına, Ermeni tarihini, kültürünü, gelenek ve göreneklerini öğretmektir. AACS, ayrıca Las Vegas’a yeni gelen Ermeniler’e yardım etmektedir.[57]

Armenian Association of Greater Baltimore: 1944 yılında kurulmuştur. Amacı, Ermeni yetimhanelerine yardım, Ermenistan’a yakıt yardımı gibi önemli Ermeni sorunları için malî destek sağlamaya çalışmak ve diğer Baltimore Ermenileriyle Ermeni kültürünü ve dilini paylaşmaktır[58].

Armenian Culturel Association of Washington (ACA):1988 yılında kurulan dernek, Washington’da Ermeni kültürünü, sanatını, dilini, müziğini geliştirmek, tanıtmak için faaliyet yürütmektedir. Derneğin ACA Dil Labaratuarını isimli bir günlük Cumartesi Okulu ve ACA Newsletter isimli bir bülteni vardır.

Armenian Culturel Organization of Minnesota (ACOM): 1980 yılında kurulmuştur. Kuruluşun amacı: Ermeni tarihini, dilini kültürünü korumak ve geliştirmek için üyelerini teşvik eden faaliyetleri ve programları yürütmektir. Bu genel amacın dışında özellikle Minnesota çevresi için, Ermeni tarihi yanında dil ve kültür hizmeti programlarını yürütmek, dinî siyasî ve sosyal farlılıkları göz önünde tutmadan katılımı teşvik eden bir çevre yaratmak ve üyeleri arasında bir ahengin, uyumun oluşturulmasına etkin bir biçimde yardımcı olmaktır. Ayrıca Minnesota çevresindeki Ermeni asıllı insanların Ermeni kültürüne ilgi duyan dostlarına ve akrabalarına Ermeni kültürünü tanıtmak için toplantılar ve tanışma günleri tertip etme gibi faaliyetleri sürdürmektedir. Derneğin “ACOM Newsletter” isimli bir bülteni mevcuttur.[59]

Armenian Network of America, Inc. (A.N.A.): 1983 yılında New York’ta ve 1984 yılında Washington D.C. de kurulmuştur. Üç şubesi vardır. Bu örgüt Amerikalı Ermenileri sosyo-kültürel ve meslekî uzmanlık alanlarında bir araya getirme, birbirlerinden haberdar etme, Amerikalı Ermenilerin ilgi alanını destekleme ve dünya çapında Ermeniler’in yüz yüze kaldığı sorunlara yönelme ve onlara çözüm arama gibi amaçlarla çalışmalar yürütmesinin yanı sıra mesleki uzmanlık programları, kültürel programlar ve Ermenistan’da son gelişmeler, Ermeni sanatı, mesleki uzmanlık gelişimini içeren aylık olarak düzenlenen güncel konular üzerine konferanslar gibi aktiviteleri yürütmektedir. Bu faaliyetlere ilave olarak A.N.A. “Inroads to the Armenian Network” isimli yayını çıkarmaktadırlar.[60]

Tekeyan Culturel Association (TCA):İlk olarak 1964 yılında Quebec Kanada’da kurulan TCA daha sonra 1967 yılında Ontario Kanada ve 1969 yılında da New York’ta kurulmuştur. Politik bağlantı olarak Ramgavar Partsi’ne bağlıdır. Quebec Kanada’daki TCA’nın 12 şubesi vardır. Ontario Kanada’daki TCA’nın 3, New York TCA’nın ise 14 şubesi vardır. Genel olarak amaç ve faaliyetleri: Konferanslar, sergiler, kutlamalar, konserler ve TV programlarını destekleme gibi çalışmalarının yanı sıra Ermeni gençleri arasında kültürel aktiviteleri yürütme, Ermeni öğrencilerine, okullarına hatta üniversitelerine maddî destekte bulunma gibi çalışmaların içerisindedirler. Kitap satış hizmetleri ve Arch. Vazken Keshishian Kütüphanesi vardır. “ABAKA Armenian Weekly” diye birde gazete çıkartmaktadırlar.[61]

Yukarıdaki örgütlere ilave olarak, Ermenistan’a sağlık, eğitim ve refah konularında yardım etme amacıyla kurulan Bay Area Friends of Armenia (BAFA),[62] ABD ve Ermenistan’daki halkları kaynaştırmak, Ermeni halkının geleneklerini devam ettirmek ve Ermenistan depreminden zarar görenlere yardım gibi konularda faaliyet yürüten Armenian Society of Greater  Kansas City (ASGKC),[63] Cambridge ve Massachusetts ile Ermenistan (Erivan) arasında eğitim, kültürel ve diğer alanlarda sıkı ilişkiler içerisinde olan Cambridge-Yerevan Sister City Association, Inc.[64], Ermeni tarihi binaları vs. gibi restore etme işini misyonu olarak kullanan ABD ve Kanada’da altı tane şubesi bulunan Land and Culture Organization, Inc.(LCO),[65] ve benzer alanlarda çalışan bir çok örgüt bulunmaktadır.

Birleşik Devletlerde faaliyet gösteren ilginç Ermeni Kuruluşları da bulunmaktadır. Örneğin Bekar Ermenileri bir araya getirerek tanıştırma hizmeti veren kuruluş bunlardan birisidir. (Dating Service Organizations). Bunlar Armenian Singles Group ve Hye Introductions, Inc. olmak üzere California’da iki kuruluş olarak hizmet vermektedir.

ABD California’da American Universty of Armenia, Davitian & Mariamian Armenian Educational Foundation ve Mekhitarian Educational Foundation olarak faaliyet gösteren eğitim kuruluşlarının yanı sıra Washington D.C.’de bulunan Armenian American Action Committee, New Jersey’de Armenian American Support & Education Center,  Ontario Kanada’da Armenian Educational Committe Center & Armenian Community Center, New York’ta Armenian National Education Comittee Ermenilerin eğitimi alanında çalışmaktadırlar. Bu kuruluşlar genel olarak Kanada ve ABD’de haftada tek gün eğitim yapan (One-day School) Ermeni okullarının kalitesi ve etkinliğini iyileştirmeye çalışmanın yanı sıra bu okullara gelen her öğrenciye Ermeni kültürünü ve dilinin bilgisi temelinde Ermenilik ruhunu nakşetmeye çalışmaktadırlar. Ayrıca bu kuruluşlar kendi toplumunda Ermeni eğitimi için kendisini derin bir ilgiyle adamış olan bütün gönüllü mesleki uzmanları toplamaya çalışır, görevlendirmeler yapar, tavsiyelerde bulunurlar. Eğitim materyallerini ve okullara ders kitaplarının dağıtımını yaparlar. Bunlara ilave olarak öğretmen eğitimi seminerleri yürütmek, öğrenciler için festivaller, eğitim programları, akademiler ve deneysel okullar için sponsor bulma ve diğer bölgesel aktiviteleri yürütürler.[66]

Birleşik Devletler’de ikisi California’da olmak üzere Michigan, Connecticut, New Jersey, New York ve Nevada’da toplam yedi vakıf ABD ve dünyanın diğer yerlerindeki Ermeni çıkarları için hizmet vermektedir. ABD’de vakıfların yanısıra Edebiyat Dernekleri (Literary Organizations)[67], Bakımevleri ve Nekahat Hastahaneleri (Nursing Homes and Convalescent Hospitals)[68], Gösteri-Temsil ve Bağlı Sanat Grupları (Performing and Allied Arts Groups)[69], Hayırsever Kuruluşlar (Philanthropic Organizations)[70] Mülteci Yerleştirme Kuruluşları (Refugee Resettlement Organizations)[71], Sosyal Hizmet Kuruluşları (Social Service Organizations)[72], Öğrenci Kuruluşları (Students’ Organizations“College and University”)[73]ve Gençlik Kuruluşları (Youth Organizations)[74] gibi birçok Ermeni kuruluşu faaliyet göstermektedir.[75]

3. ABD ve KANADA’DA ERMENİ YAYIN ORGANLARI

3. 1. ABD ve Kanada’da Yayın Yapan Ermeni Gazeteleri

(Günlük ve Haftalık)

Birleşik Devletlerde haberleşme ve kamuoyunu oluşturma araçlarında genel itibariyle “Ermeni Sorunu” yoğun bir şekilde yer almaktadır. Bu yoğunluk özellikle Nisan ayından başlayıp Mayıs ayı sonuna kadar devam etmektedir. Son yıllarda yılın hemen tamamını kaplamaya başlamıştır. ABD’de genel basın yayın organları arasında Ermenilere en büyük desteği veren gazete the New York Times’tir. Bu gazetenin en büyük özelliği taraflı bir şekilde sadece Ermeni görüşlerini yansıtmasıdır.

Gerek Kanada gerekse Birleşik Devletler’deki Ermeni yayın organları Hınçak ve Taşnak örgütleri tarafından yönlendirilmektedir.

ABD’de yayın yapan en eski gazete 1899 yılında yayın hayatına başlayan ve sadece Ermenice olarak çıkan Hairenik Weekly adlı gazetedir. Bu gazeteyi Sosyal Demokrat Hınçak Partisi’nin sahip olduğu Eritassart Hayastan adlı gazete takip etmektedir. 1903 yılında çıkartılmaya başlayan gazete Ermenice ve İngilizce olarak New Jersey’de yayın yapmaktadır. ABD’de yayınlanan bir diğer gazete de Asbarez Armenian Daily’dir. 1908 yılında kurulan gazete California’da Ermenice ve İngilizce olarak çıkmaktadır. Bu gazeteleri 1922 yılında çıkan ve bu gün Massachusetts’de aylık olarak yayın hayatına devam eden Bakiar Monthly ve yine aynı tarihte yayın hayatına California’da başlayan, haftada iki gün Ermenice olarak çıkan Nor Or Semi-Weekly adlı gazeteler izlemektedir. Bu gazetelerin dışında kuruluş tarihlerine göre  Massachusetts’de sadece İngilizce olarak çıkmaya başlayan Armenian Mirror Spectator gazetesi, 1933 yılından beri İngilizce ve haftalık olarak çıkartılmaya başlayan Armenian Weekly, İngilizce olarak 1958 yılından beri yayın yapan (ABD’de Ermeniler için İngilizce olarak çıkan en eski gazete)California Courier gazetesini saymak mümkündür[76]

Bu gazetelere ilave olarak Quebec Kanada’da Abaka Weekly ve Horizon Armenian Weekly, California’da Armenian Life Hai Gyank Weekly, Vozni, Paros Bi-Weekly, Nor Gyank New Life Weekly, New Armenia Daily, Massis Armenian Weekly, Kamarak Weekly, Yerkoonk, Nor Seroond, Armenian Observer ve New York’ta Armenian Reporter gazeteleri yayınlanmaktadır.[77]

3. 2. Ermeni Çalışmaları Süreli Yayınları

Ermeni Çalışmaları üzerine Birleşik Devletlerde yaklaşık olarak 17 süreli yayın çıkartılmaktadır. Bu yayınların 5’i California’da, 3’ü New York’ta, 4 tanesi Massachusetts’de, 2’si Ohio’da diğerleri ise Washington, D.C., Michigan ve Illinois’te yayınlanmaktadır. Bu yayınların sadece 4 tanesi Ermenice ve İngilizce olarak yayınlanmakta 13 tanesi ise tamamı İngilizce olarak çıkartılmaktadır. Bunlar aşağıda sıralanmıştır.

*Annual of Armenian Linguistics
*Annual of the Society for the Study of Caucasia University of Chicago Slavic Language Dept.
*Ararat Magazine A.G.B.U.
*Armenian Behavioral Science Association Bulletin c/o Social Sciences Dvision
*Armenian Numismatic Journal
*Armenian Review
*Armenian Studies at Columbia University Newsletter
*Aspora
*Hye Sharzhoom (Armenian Action)
*Journal of Armenian Studies
*Journal of the Society for Armenian Studies Dept. of Near Eastern Languages
*Locus U.C.L.A.
*NAASR Newsletter
*Navasart
*RAFT,A Journal of Armenian Poetry
*Society for Armenian Studies Newsletter c/o Armenian Research Center
*TransCaucasus: A Chronology[78]

3. 3. Bültenler ve Dergiler

ABD ve Kanada’da Ermenilerin çıkarmış oldukları bülten, kısa haber bülteni(newsletter) ve dergi toplam sayısı 118’dir. Bunlardan, Nor Ayk, Pourastan, Toronto A.G.B.U., Canada Armenian Press, Gantegth gibi yayınlar Kanada’da çıkmaktadır. Geriye kalan 113 yayın ise Birleşik Devletler’in çeşitli eyaletlerinde yayınlanmaktadır.

California’da Armenian International Magazine, Locus, Navasart, Armenian Proffessional Society Bay Area Newsletter, Calvary Messenger, Forty Martyrs Armenian Apolostic Church of Orange Country Bulletin, Gantegth, Harvest, Haytoug, Hie Tbrotz, Holy Cross Armenian Apolostic Cathedral, Hoosharar, Hromgla, Hye Booj Health Quarterly, Immanuel, Kach Nazar Monthly, Lifeline, Looys, Mashdots Periodical, Menk, Meshag Publishing Report, Mesrobian Reporter, Mother Church, Nakhagoch, Navasart Monthly, Oshagan, Our Voice, Pari Loor (Van Nuys’da), Pari Loor (Los Angeles’ta), Pilgrims Progress, Saint Garabed Armenian Apolostic Church Bulletin, Saint James Armenian Apolostic Church Newsletter, Saint Mary Armenian Church of Yettem Bulletin, Saint Mary’s Armenian Church Bulletin, Saint Vartan Voice, Saint Sahag and Mesrop Armenian Church Bulletin, School Life, Seeds, Shoghagat, Shrjapat, Tertig, Varak, Verelk, Voice, Noor Looys, Window Viev of the Armenian Church, Yerchanic Hooys.

New Jersey’de A.G.A.U. Bulletin, AMAA News, Beacon, Chah, Eritassard Hayastan, Gantegh, Hyedoun, Journal of the Association of Armenian Information Professionals, Lradoo, Saints Vartanantz Newsletter.

New  York’ta A.G.B.U. News Magazine, AGBU/AIS, Armenian Church Monthly, Armenian Evangalical Church of New York Bulletin, Eternal Flame, Hoosharar (Armenian Edition), Hope, Loosaper, Nareg, New York Armenian Home for the Aged Newsletter, News From Your Seminary, Nor Sebastia, Outreach, Saint Sarkis Armenian Apolostic Church of Niagara Falls Bulletin, Shoghagat, Sunrise, Tebi Yergir (Toward the Land), Zong, Zuartnotz.

Massachusetts’de NAASR Newsletter, Armenian Artists Association of America Newsletter, Armenian Library and Museum of America Newsletter, Dadjar, First Armenian Church of Belmont Bulletin, Hai Sird, Loosavorich, Looys, Sanahin, Soorhantag.

Michigan’da Armenian Congregational Church of Greater Detroit, Ereponi Visions, Vartenik.

Illinois’te Lantern, Parev Monthly, Saint Gregory Armenian Apolostic Church Bulletin. Bunların yanı sıra Washington’da Azdarar Gazett. Washington, D.C. ‘de Shnorhali. Connecticut’ta The Church Bell, Loosaper. Rhode Island’da Gantegh, Paros. Florida’da Gomidas. Pennsylvania’da The Illuminator, Louys. Maryland’da Mashtots. PA’da Mer Doon, Saint Mark’s Parish News. New Hampshire’de Mount Ararat News. Wisconsin’de Nareg, Varak. Ohio’da Paros. Texas’ta Saint Kevork Armenian Church.Virginia’da  Sevan Newsletter.

3. 4. TV-Radyo Programları

Ermenilere ait 3’ü Quebec Kanada’da, 22’si Birleşik Devletlerde olmak üzere İngilizce ve Ermenice yayın yapan 25 radyo programı bulunmaktadır. 

Quebec Kanada’da: Hamazkayin Armenian Radio Hour, Tekeyan Armenian Radio Hour, Tele-Armenia isimli programlar yayınlanıyorken ABD’de  Michigan’da: ARARAT Amateur Net, Heritage of Armenian Culture, Armenian Radio Hour of Metropolitan Detroit, California’da:ARARAT Net Western North America, Armenian American Radio Hour, Armenian Tele-Radio, Fresno Armenian Radio Hour, Hamazkayin Armenian Radio Hour, Hye Oozh Armenian Radio Show, Menk Talk Show, Spuirk Armenian Radio Hour, Masachusetts’de: Armenian Culturel Hour, Armenian Heritage Radio Program, Armenian Independent Broadcasting, New Jersey’de:Armenian Outreach Radio, Armenian Radio Hour of New Jersey, Sound of Armenia ve bunların yanında Rhode Island’da: Armenian Radio Hour, Illınois’te: Armenian Radio of Cleveland, Pennsylvania’da: Armenian Radio Hour of Philadelphia ve Washington, D.C. de: Voice of America (Armenian Service) isimli radyo programları yayınlanmaktadır. Bu radyo programları farklı kanallardan farklı günlerde ve farklı saatlerde yayın yapmaktadırlar. Örneğin California’dan KTYM 1460 kanalından yayın yapan Armenian American Radio Hour, Cumartesi geceleri saat 3.00’dan 4.00’a kadar bir saatlik, Pazar günleri ise sabah 10.00’dan 11.00’a kadar bir saatlik yayın yapmaktadır. Yine 1943 yılında kurulan ve WNZK 690 AM kanalından Ermenice ve İngilizce yayın yapan, Armenian Radyo Hour of Metropolitan Detroit, Pazar günleri saat 10.00- 11.00 arası bir saatlik program yapmaktadır.[79]

ABD’de ve Kanada’da yayın yapan Ermenilere ait televizyon programlarının sayısı ise 10’dur. Bu TV programlarının 4’ü Kanada’da, 6’sı ise ABD’nin yalnızca bir vilayetinde yayın yapmaktadırlar. Bunlardan Andre Danik Show, Armenia Today, Armenian Teletime, Tele Armenia,  Horizon Armenian T.V. ve Nor Serount adlı TV programları California’da, Araratian T.V. Program, Armenorama T.V. Program, Hay Horizon Armenian Television ve Tele-Armenia isimli programlar ise Kanada’da yayın yapmaktadırlar. Bu programlar da radyolar gibi çeşitli kanallarda, belirli günlerde ve belirli saatlerde yayın yapmaktadırlar.[80] Genel olarak bu radyo ve televizyon programları Ermenilere yönelik kültürel hizmetler verirken, Ermenileri bir arada tutma ve Türkiye’ye yönelik son derece bölücü yayınlar içeren programları kapsamaktadır. Örneğin: Türk-Amerikan Dernekleri Federasyonu Başkanı Egemen Bağış’ın şu sözleri Ermeni Paranoyası’nın ne kadar vahim bir hal aldığını göstermesi ve ABD’deki bu programların içeriğini ortaya koyması bakımından oldukça düşündürücüdür:

“Öyle olaylar yaşıyoruz ki bazen beş yaşındaki bir Ermeni kızını televizyona çıkartıyorlar; “Sana köpek dediğimiz zaman aklına ne geliyor?” sorusunu sorduklarında “Türkler” cevabını veriyor. Yani bu beyin yıkama olayı çok küçük yaşlardan başlıyor”[81]  demektedir.

4. ABD VE KANADA’DA ERMENİ KİLİSELERİ

4. 1. Başlıca Ermeni Kiliseleri

ABD’de Doğu Piskoposluk Bölgesiyle bağlantılı olan 55, Batı Piskoposluk Bölgesiyle bağlantılı 20 kilise vardır. Kanada ‘da Doğu Piskoposluk Bölgesiyle bağlantılı 12 kilise bulunmaktadır. Bunların dışında doğrudan Doğu Piskoposluğuna bağlı 28, Batı Piskoposluğuna bağlı 13, Kanada Piskoposluğuna bağlı olan 9 Ermeni kilisesi vardır. Ayrıca Roma Katolik Kilisesi’ne Birleşik Devletlerde bağlı 7, Kanada’da 2 Ermeni kilisesi bulunmaktadır. Evangelical yani Protestan mezhebine bağlı Ermeni kilise sayısı ise ABD’de 38, Kanada’da 8’dir.[82]

Yukarıda Ermeniler’in genellikle 1915 tehciriyle birlikte dünyanın çeşitli bölgelerine dağıldıklarını ve böylelikle bir Ermeni diasporasının oluştuğunu iddia ettiklerini belirtmiştik. ABD’deki kiliseler incelendiğinde durumun hiç de böyle olmadığı ortaya çıkar. 1881 yılında Massachusetts’te Armenian Evangelical Church of the Martyrs’in inşa edilmesi, 1889’da Rhode Island’da Armenian Euphrates Evangelical Church’ün inşa edilmesi, 1892’de yine Massachusetts’de First Armenian Church of Belmont inşa edilmesi, 1896’da Armenian Evangelical Church of New York’un inşası,1897’de California’da First Armenian Presbyterian Church’ün inşası ve devamla 1898’de New Jersey’de Armenian Presbyterian Church, 1900’de Pennsylvania’da Holy Trinity Armenian Apolostic Church, 1901’de yine California’da Pilgrim Armenian Congregational Church, 1907’de New York’ta United Armenian Calvary Congretional Church, 1910’da California’da Saint Gregory the Illuminatör Armenian Church, yine New York’ta Saint Illuminator’s Armenian Apolostic Cathedral ve 1914 yılında California’da Holy Trinity Armenian Apolostic Church inşa edilmiştir.[83] Kiliselerin kuruluş tarihleri değerlendirmeye alındığında 1915 öncesinde dünyanın diğer bölgelerinde olduğu gibi ABD’de de karakteristik bir Ermeni diasporasının oluştuğu farkedilecektir.

Hemen hemen ABD’genelinde bütün eyaletlere dağılmış olan bu kiliseler yoğun olarak California, New York ve New Jersey’de bulunmaktadır. ABD ve Kanada’da bulunan Ermeni kiliseleri, dinî etkinliklerin ötesinde daha çok farklı alanlarda faaaliyet göstermektedirler. Her kilise bulunduğu bölgedeki yöre Ermenileri’ne kültürel etkinlikler alanında da sponsorluk yapmakta ve ABD’de Ermenilerin düzenlemiş oldukları festivallere her yıl düzenli olarak katılmaktadır..[84] Düşünüldüğünün aksine yani bir kilisenin aslî görevi olan dini öğretmek, insanlara sevgiyi kardeşliği aşılama gibi asli bir görevi ifa etmek varken bahsi geçen kiliseler Birleşik Devletler’de yaşayan diaspora Ermenileri’ne sevgi yerine kini, kardeşlik yerine düşmanlığı aşılamaktadırlar. Bunun en bariz delillerinden birisi, bu kiliselerde her yıl düzenlenen (sözde) soykırımı anma günlerinde ortaya çıkmaktadır.[85]

4. 2. ABD’ de Eçmiyazin-Antilyas Kavgası

Birleşik Devletler’de gerçekleşen ilginç vakıalardan birisi de Eçmiyazin-Antilyas arasındaki rekabetin ABD’de son derece vahim bir şekilde patlak vermesidir. Antilyas Katogigosluğu’nun Eçmiyaz’in Katogigosluğu’nun ruhani üstünlüğünü 1933 yılında tanımaması ile başlayan bu ikiliğin aynı yıl içerisinde New York’da Holy Cross Ermeni Kilisesi’nin mihrabında Noel ayini düzenleyen ve Eçmiyazin’i destekleyen Başpiskopos Gevond Turyan’ın Taşnak teröristler tarafında öldürülmesiyle su yüzüne çıkmış olmasıdır. Öyle ki temel fikir ayrılıkları 1956’ya kadar devam etmiştir. Sonunda Eçmiyazin Katogigosluğu’na bağlılığı reddeden kiliseler, Antilyas’a bağlılığı kabul ederek Eçmiyazin’den ayrılmışlardır. Söz konusu anlaşmazlık ve çatışmalar gerçekte Eçmiyazin’in Hınçak ve Ramgavar örgütlerinin kontrolü altında olmasından, Antilyas Katogigosluğu’nun ise Taşnak kontrolünde bulunmasından kaynaklanmaktadır. Yukarıda da bahsedildiği üzere ABD’deki Ermeni kiliselerinin siyasetin içerisinde yer almaları ABD’ yönetiminin de Soğuk Savaş döneminin doruğa çıktığı yıllarda Ermeniler üzerindeki siyasî manevralarını kolaylaştırmıştır. 1950’li yıllarda CIA ve Taşnak işbirliği bunun en önemli göstergelerinden birisidir. Bahsi geçen dönemde CIA, Sovyet aleyhtarı Taşnaklar’ı ve Antilyas Katogigosluğu’nu, Eçmiyazin Katogigosluğu’nun çıkarlarına karşı kullanma eğiliminde bulunmuştur. Antilyas Katogikosu I. Horen, 28 Nisan 1967’deki Avrupa gezisinde Papa ile görüşmüştür. Bu hareketiyle I. Horen Hıristiyanlık tarihinde ilk defa Vatikan’ı ziyaret eden Gregoryen Katogikosu olmuştur. Bu ziyaretten sonra da Cenevre’deki Dünya Kiliseler Birliği Merkezi’ni ziyaret etmiştir. Bu seyahatten hemen sonra bu defa Eçmiyazin Katogikosu I.Vasgen Cenvrede adı geçen merkezi ziyaret etmiştir. Bu rekabet Vatikan’ın desteğini kazanarak nüfus elde etme gayretlerinden başka bir şey değildir. 1968 yılında Birleşik Devletleri ziyaret eden Eçmiyazin Katogikosu I.Vasgen, yalnızca Washington ve Chigago valileri ile görüşebilmişken, 10 Nisan 1969 tarihinde ABD’yi ziyaret eden Antilyas Katagikosu I. Horen, New York havalanında ABD adına temsilcilerinde bulunduğu kalabalık bir topluluk tarafından karşılanmış ve daha sonra Başkan Nixon ve yardımcısı tarafından kabul edilmiştir. Katogikos I. Horen Başkan’a ve yardımcısına “üstünlük nişanı” olarak kabul edilen “Kilikya Büyük Haç Nişanı” takmış ve yaptığı konuşmada ABD’nin Ermeni Davası’na sahip çıkmasını istemiştir.[86]

28 Nisan 1974’te, Chicago Televizyonu’nda dinî muhtevada program yapan “Everyman” adlı programda işlenen “Ermenilik” konulu program, Chicago Kiliseler Federasyonu tarafından yayına konulmuştur. Taraflı bir şekilde yönlendirilen programda objektiflik görüntüsü vererek kamuoyunu etkilemek amacıyla biri Ermeni, ikisi Amerikalı ilim adamı ve (sözde) soykırım şahidi bir Ermeni kadını konuşturmuşlar ve Türkler ve Türkiye aleyhine propaganda yapmışlardır. Konuşmacılar, genelde her platformda tekrarladıkları iddialarını tekrarlamışlar ve bir gün Sovyet Ermenistanı’nın Komünizim boyunduruğundan kurtulması durumunda, bunun arkasının geleceğini belirtmişlerdir. Adı geçen programda Ağrı Dağı çevresindeki (sözde) Ermeni topraklarını Tanrı’nın bir gün kendilerine vereceğine inandıklarını, bunun için aralarındaki anlaşmazlıkları bırakarak işbirliği yapmaları gerektiğini ve Türkiye’ye karşı birlikte mücadele vermeleri lazım geldiğini beyan etmişlerdir.[87]

1987’de Birleşik Devletlere giden Eçmiyazin Katogigosu I. Vasgen, çeşitli eyaletlerde ayinler ve toplantılara katılmış ve buralardaki Ermeni asıllı Amerikalılara “vatana dönüş” temasını işlemiştir. Bu gezisi sırasında New York, San Francisco ve Los Angeles’ı ziyaret etmiş daha sonra Kanada’ya geçmiştir. Burada yaptığı konuşmalarda, Avrupa Parlamentosu’nun (sözde) soykırımı kabul etmesinden sonra Birleşmiş Milletler’in aynı konuda karar alması gerektiği ve (sözde) soykırımın tanınmasının, Hıristiyan bilincinin ve hıristiyan adaletinin temel konusu olduğu ve bir gün Ağrı Dağı’nın etrafında yeniden bir araya gelineceği gibi temaları işlemiştir.[88]

4. 3. ABD’de Ermeni Kiliselerinin Teröre Verdikleri Destek

Ermeniler’in Türklere yönelik propaganda savaşında Ermeni kiliselerinin etkin bir rolü olduğu bugün artık rahatça gözlenebilmektedir. Bu kiliseler Ermeni terörüne verdikleri desteğin yanı sıra, sürekli olarak Türkiye’yi tedirgin etmek, Ermeni millî bilincini ayakta tutmak, kiliseye bağlılığı artırmak gibi faaliyetleri bulunmaktadırlar. Finansal olarak iyi bir şekilde destek alan bu Ermeni kiliseleri, dine, ahlaka ve insanlığa aykırı olarak, hiçbir zaman Ermeni terörünü kınamamışlardır.[89] Aksine Ermeni terörü diye bir şeyin varlığını dahi kabul etmemişlerdir. Örneğin: ABD’de Boston civarında Watertown’da yaşayan Ermeni Papazı Vartan Hartunyan Ermeni terörünü reddetmektedir.[90]

28 Ocak 1982 yılında Türkiye’nin Los Angeles Başkonsolosu Kemal Arıkan’ı şehit eden ve yargılanarak mahkum edilen Lübnan asıllı Hampig Sasunyan için 21 Kasım 1983 tarihinde California Montebello’da bulunan “Kutsal Haç Ermeni Resul Kilisesi”nde “Hampig Gecesi” adı verilen bir anma gecesi düzenlenmiştir. “Batı Ermeni Resul Kilisesi” Başpiskoposu Yeprem Tabakyan tarafından yönetilen bu törende terörist katil Hampig Sasunyan’a Ermeni kilisesinin manevî desteği sergilenmiştir. Aynı şekilde Lizbon’daki Türk Büyükelçiliği’ni 27 Temmuz 1983 tarihinde basan ve baskın sırasında ölen beş Ermeni terörist için 12 Ocak 1984 tarihinde Washington D.C.’nin Chevy Chase mahallesindeki Surp Haç Kilisesi’nde; 21 Ocak 1984 tarihinde Illınois, Glenview Ermeni Azizler Resul Kilisesi’nde, 22 Ocak 1984’te New Jersey Ridgefield’deki S.t. Vartanantz Kilisesi’nde “Lizbon Beşlisi” için ayinler düzenlenmiştir. İşin en önemli tarafı ise bu ayinlerin Taşnak Partisi tarafından himaye edilmiş olmasıdır.[91]

24 Aralık 1994 yılında da Dağlık Karabağ’da Azeri Türklerine karşı çarpışırken ölen Ermeni kuvvetleri komutanı, ASALA-RM’nin lideri terörist Monte Melkonyan’ın ölümünün birinci yıldönümünde, California, Paseadena’daki St. Gregory Ermeni Kilisesi’nde bir anma töreni düzenlenmiştir. Törenin başkanlığını yapan Başpiskopos Vahe Hovsepyan, Melkonyan’ı bir kahraman olarak göklere çıkarmış ve ondan övgüyle bahsetmiştir. Bu törene başta Ermeni kilisesi olmak üzere, Ermeni partileri temsilcileri, Ermeni akademisyenler ve Ermeni basını katılmıştır. Bunların ışığında yukarıda da belirtildiği gibi aynı şekilde katil bir teröristin kilisenin riyasetinde bir kahraman olarak göklere çıkartılması Ermeni kiliselerinin terörist faaliyetlere yaklaşımını ortaya koymaktadır.[92]

5. ABD’DE LOBİ FAALİYETİ YÜRÜTEN ERMENİ KURULUŞLARI

Bu gün ABD'de faaliyet gösteren Ermeni Lobisi'nin üyeleri yukarıda rakamlarını verdiğimiz, Ermeni örgütleridir. Bu örgütler, 1984 yılında Amerika Ermeni Assemlesi (Armenian Assemly of America: AAA) adıyla bir çatı altında toplanıp bir lobi kurumu olarak etkili bir çalışma yürütmeye başlamışlardır. Amerika Ermeni Asemblesi (AAA)[93]'nın yanı sıra Ermeni Milli Komitesi (Armenian National Committee) adlı kuruluş, Armenian National Committee, Washington. D.C. (ANC), Armenian National Committee, Western Region (ANC-WR), Armenian National Committee, Eastern Region (ANC-ER) olarak faaliyet göstermektedir.[94] Partizan lobi faaliyeti yürüten diğer kuruluşlar arasında; Ermeni Devrim Federasyonu (Armenian Revolutionary Federation (ARF))[95], Doğu Amerika Hınçak Sosyal Demokrat Partisi (Hunchakian Social Democratic Party of Eastern USA)[96], Ermeni Liberal Demokratik Partisi (Armenian Democratic Liberal Organization)[97] Milli Ermeni Amerikan Cumhuriyet Meclisi (National Armenian American Republican Council (NAARC)) gösterilebilir. [98]

5. 1. Ermeni Lobi Kuruluşları

Amerika Ermeni Asemblesi ( Armenian Assembly of America, Inc.(AAA)): Amerikalı Ermeni toplum içinde, seçmenlerle ilişkiler ve bir acil eylem ağı dahil, Amerika'daki Ermenileri, kültür mirasları ve tarihi kimlikleri konusunda bilinçlendirmek; önemli Ermeni kültürel materyalleri ve anıtları korumayı geliştirmek; Amerikan toplumunun Ermeni konusunun önemi hakkında konuşmasını sağlayacak araçlar hazırlamak; Ermeni halkının –onların (sözde) Ermeni soykırımı ile ilgili bilgilerde dahil- tarihi, eğitimsel, dini ve kültürel hayatıyla ilgili bilgi yaymak ve veri toplama araştırmasını geliştirmek; Amerikalı Ermeni toplumuna bilgi toplamak ve yaymak; Amerikan demokrasi sürecinde Amerikalı Ermenilerin daha büyük katılımını sağlamak; Ermeni soyundan gelen, Amerika'da vatandaşlık haklarının ihlâline maruz kalan insanlara yardım etmek; Ermenilerin karşılaştıkları zorlukları hafifletmek için insani ve eğitim alanlarında yardımla uğraşmak; Amerika'nın Ermenistan Cumhuriyeti'ne yardımını artırmak; Ermenistan'a kongre ziyaretlerini teşvik etmek; Ermenistan'da demokratik ve sosyal kurumların gelişimini amaçlayan projeler üretmek için bir forum olarak hizmet etmek ve ulusal bir çerçeve oluşturmaktır. [99]

AAA'nın faaliyetleri, Akademik İşler, Hükümet İşleri, Uluslararası İşler, Halkla İlişkiler ve Ati-İftira, Mülteci İşleri ve Öğrenci İşleri olarak altı geniş alana bölünmüştür.

Özel Programları şunları kapsar:

+ Washington İntörnlüğü: 1978'den beri AAA ülkenin başkentinde (Washington D.C.) Amerikalı Ermeni olup yüksek okul çağındaki öğrenciler için bir intörnlük programını mali olarak desteklemiştir. Her yaz yaklaşık 30 öğrenci 10 haftalık programa katılır.

+ Ermeni Ağaç Projesi: 1994 yılında kurulmuştur. Ermeni halkının hayat standartlarını yükseltmek ve global çevreyi korumak için ağaç kullanılmasına teşvik etmektir. Bu konu, öncelikle kendi kendine yeterliliği artırma, çabuk etkilenebilirliği azaltma, ihtiyacı olanlara yardım etme ve yerli eko sistemi koruma ihtiyacından doğmuştur. [100]

+ Hükümete Bağlı Olmayan Eğitim ve Araştırma Projesi: Amerikan Ermeni Hükümete Bağlı Olmayan Kuruluşlar (NGO) için eğitim ve atölye çalışmaları; NGO'lar için teknik yardım; NGO araştırma merkezi (Kütüphaneler dahil); NGO Konsorsiyomu; Batılı Ermenistanlı NGO'lar arasında ortaklığı geliştirmek.

AAA'nın; Daily News Report from Armenia (Ermenistan Günlük Haber Raporu), Armenia this Week (Ermenistan'da bu Hafta) Assembly this Week (Asemble'de bu Hafta), Montly Digest of News From Armenia (Ermenistan'dan Aylık Haberler) gibi yayın organları ile Lobi faaliyetlerini duyurmaktadırlar.

Ermeni Millî Komitesi (Armenian National Committe, Washington D.C.: ANC): ANC bütün Amerika'da bölgesel ilişkiler ağı ve dünya çapında organizasyon ilişkileri ile ilgilenen bir grass roots siyasî kurumudur. En etkili ve en büyük Ermeni Amerikan politik kurumu olarak ANC kendini, Ermeni sosyal haklarının geliştirilmesi yanında Türkiye üzerine düşmanca faaliyetlere ve bunun takibine adamıştır.

ANC'ın üç amacı vardır: Özgür, birleşik! ve bağımsız Ermenistan'ı desteklemek için kamu bilincini oluşturmak; Amerikalı Ermeni toplumu için sadece Ermeni siyasî hakları korumakla kalmayıp, ilgi alanlarında devlet politikası önermek ve yönlendirmektir. İkincisi; devlet politikası ile ilgili konularda kolektif Amerikalı Ermeni görüşünü temsil etmektir. Bu amaçla ANC destek için yasama çalışmalarını teşvik eder, (sözde) Ermeni Soykırımı, depremden etkilenen Ermenistan'ın yeniden yapılandırılması, Dağlık Karabağ halkının self determinasyonu vs... Amerikalı Ermeni toplumunu ilgilendiren konularda yasal düzenlemeleri teşvik eder ve destekler. Son olarak ANC, Ermeni Lobi faaliyetleri yürütmek üzere seçilen görevlileri Amerikalı Ermeniler konularında eğitmektedir. Ayrıca adayların desteklenip desteklenmemesi hususunda karar vermektedir. Bunun için ANC Amerikalı Ermeni oylarını yönlendirme yetisiyle Fedaral, Eyalet ve Yerel düzeylerde seçim sürecine katılır. ANC, Aday Anketi, Kongre Rapor Kartları[101] ve Federal Seçim Rehberleri hazırlar, bunların yanı sıra ABD genelinde basın açıklamaları, bültenler ve bölgesel gazeteler yayınlar, ANC'ın en önemli yayını, TransCaucaus: A Chronology (Transkafkasya: Bir Kronoloji)'dir.

Ermeni Millî Komitesi, Doğu Bölgesi (Armenian National Comittee, Eastern Region: ANC-ER):1918'den beri faaliyet gösteren ANC-ER, Ermeni olmayan topluma Ermeni halkının sosyal, kültürel, eğitimsel, tarihi ve ulusal katkılarını, ihtiyaçlarını ve özlemlerini anlatmak ve yorumlamak için hem bir millî ses hem de bir toplum ilişkileri aracı olarak hizmet eder. Zaman zaman Ermeni veya Amerikalı Ermeniler’in geniş ulusal ve uluslararası ilgi alanlarındaki görüşlerini temsil eder. Yayın Organı ANC Newsletter (ANC Bülteni)'dir. [102]

Ermeni Millî Komitesi, Batı Bölgesi (Armenian National Committee, Western Region: ANC-WR): 1890 yılında kurulan ANC-WR bugün ABD'de kendini Amerikalı Ermeni toplumunun üyeleri için önemli olan konuların hızla ele alınmasına adayan bir grass roots halkla ilişkiler kurumudur. ANC-WR, yıllarca Batı Amerika'da Ermeni Amerikalılar’la ilgili birçok konu üzerinde bilgi vermek, eğitmek ve eylemde bulunmak üzere hizmet vermiştir.

ANC-WR merkezi 14'ü aşkın yerel dernekleriyle işbirliği halinde bir kültürel, eğitimsel, sportif, yardım ve gençlik kuruluşları ağıyla birlikte çalıştığı için geniş tabanlı bir toplum desteğine sahiptir. Ayrıca ANC-WR kendi günlük radyo programı ve Horizon TV[103] ağından yararlanma dahil bir dizi medyayla bağlantı halindedir.[104]

Amerika'daki Ermeniler için önemli olan konuları savunmak ve gündemde tutmak için ANC-WR, Amerikan Kongresi'nin (sözde) Ermeni Soykırımı ile; Ermenistan ve Dağlık Karabağ'la ilgili konularda Ermenistan lehine kararlar çıkarmak için öncü rol oynamaktadır. ANC-WR, yerel-bölgesel ve ulusal seviyede çalışan bürolarıyla ülke çapında Ermeni meselesini kamu görevlilerinin "arka bahçesine" taşıyarak bir ulusal grass roots ağını etkili bir şekilde işletebilmektedir. ANC-WR aynı zamanda Ermeni meseleleriyle ilgili konuların propagandalarını etkin bir şekilde gerçekleştirmek için medya kuruluşlarıyla sıkı irtibat halinde çalışmaktadır. Her yaz ANC-WR genç Amerikalı Ermenileri Washington D.C.'ye seyahat etmesini sağlamak ve Ermeni meselesini nasıl takip edeceklerinin "İn"lerini ve "Out"larını öğrencekleri ANC bürolarında çalıştırmak için gezilere mali destek sağlar. ANC-WR aynı zamanda bir Amerikalı senatörün ve kamu görevlisinin Ermeni meselesine sağladığı destek düzeyini doğru bir şekilde ölçen kongre rapor kartlarını da dağıtır. ANC-WR faaliyetlerini ANC Bulletin (ANC Bülteni) adlı yayın organıyla kamuoyuna duyurur. [105]

Yukarıdaki etkin olarak lobi faaliyetleri yürüten bu Ermeni kuruluşlarının yanı sıra yine politik olarak lobi faaliyeti yürüten 1890 yılında kurulan Ermeni Devrim Federasyonu (Armenian Revolutionary Federation:ARF), 1887 yılında Cenevre'de kurulan, şu anda ABD'de faaliyet gösteren Doğu ABD Hınçak Sosyal Demokrat Parti (Hunchakian Social Democratic Party of Eastern U.S.A.) ve 1958 yılında ABD'de kurulan Milli Amerikan Cumhuriyet Meclisi (National Armenian American Republican Council) Ermeni Liberal Demokratik Partisi (Armenian Democratic Liberal Organization) gibi Ermeni kuruluşları mevcuttur. [106]

6. ABD’DE FAALİYET GÖSTEREN PARTİZAN ÜÇ ÖNEMLİ ÖRGÜT: TAŞNAK, RAMGAVAR, HINÇAK

6. 1. Ermeni Devrim Federasyonu (ARF) “Taşnaksutyun Komitesi”

Taşnaklar ABD’de “ARF” adı altında teşkilatlanmışlardır. Bu teşkilat Antilyas Kilisesine bağlıdır. Amerika’da yaşayan Ermenilerin yarısına yakınını temsil eden bu örgüt, kurulmuş en eski Ermeni örgütlerinden birisidir. Sosyalist sistemle donanan bağımsız bir Ermenistan kurulmasını amaçlar. Asıl gayesi Sevr'i hortlatmaktır, çünkü programında "Birleşik Ermenistan'ın sınırları Nahçıvan, Ahalkelek ve Karabağ yanında Sevr Anlaşmasıyla Ermenistan'a verilen! toprakları kapsamaktadır" demektedir. Yine programında Taşnaksutyun (ARF), "Ermeni halkına karşı hâlâ cezalandırılmamış (sözde) soykırım suçu kınanmalı ve işgal edilen (!) toprakların iade edilmesi ve Ermeni halkının kayıplarının telafi edilmesi ile bu durum düzeltilmelidir" diyerek amacının tamamen Türkiye üzerine kurulu olduğunu açıkça beyan eder.[107] ARF”; the Armenian Revolutionary Federation – Dashnaktsution / Socialist Party ya da Ermenice “Droshak-Troşak” ın kısaltmasıdır. Türkçe tarihte, Taşnak veya Daşnak (çoğunlukla Taşnak Komitası) olarak bilinmektedir. Troşak adlı gazete çıkardıkları için Taşnaklar’a Troşak Komitesi adı da verilmiştir.[108]  Komitenin 1892’ye kadar belli bir programı olmamıştır. 1892’deki ilk programlarını, Rusların Narotnovolets teşkilatından almışlardır Esas itibariyle Taşnaksutyun ‘un kurucusu olan Krisdapor Mikaelyan’da Narotnovolets’de yetişmiş bir adamdı.[109] 1892 sonbaharında Tiflis’teki ilk toplantısına Türkiye Ermenileri’nden de birçok kişi katılmıştır. Toplantıda yapılan müzakereler sırasında, genel isyanlar çıkartılması, hükümet reislerine ve Ermeni düşmanlarına karşı suikastlar yapılması ve suikast yapanların diğerlerini kurtarmak için olaydan sonra kaçmayarak teslim olunması teklif olunmuştur. Ayrıca çok önemli ilk iş olarak Türkiye’ye silah sevkiyatı, Türkiye Ermenileri’nin silahlandırılmaları ve bu Ermeniler’in silah eğitiminden geçirilmesi, bu işin özellikle gençlere yaptırılması ayrıca Ermeni halkının da hazırlanması uygun görülmüştür.[110] Bu toplantıda ayrıca, çeteler kurma, çete başıları yetiştirme, savunma yapılanması gibi faaliyetlere hazırlık yapılmasının yanı sıra, Kürtleri’de yanlarına alarak genel isyanlar çıkartmak istiyordu. Bir taraftan Kürtleri yanlarına alarak isyan çıkartmayı hedefleyen Taşnaklar diğer taraftan ‘da Komite emri olarak “ Türk’ü, Kürt’ü her yerde, her türlü şartlar altında vur. Gericileri, sözünden dönenleri, Ermeni hafiyelerini, hainlerini öldür. İntikam al.” Emrini uygulatıyordu.[111]

Programları, sınıf ve sosyalizm esaslarını ihtiva etmekteydi. Böylelikle kendilerine sosyalist-demokrat, sosyalist-ihtilalci, milliyetçi ve adem-i merkeziyetçi vasıflarını veren Taşnak partisi bir terör örgütü olarak ortaya çıkmış oluyordu.[112]

ABD’de Antilyas Kilisesine bağlı olarak faaliyet yürüten ARF’ye bağlı, tespit edilmiş politika hudutları içinde kalmakla birlikte kendi içerisinde hareket serbestisine sahip iki Taşnak komitesi mevcuttur. Bunlar: merkezi Boston’da olan American Committe for the Independence of Armenia ile yine genel merkezi Boston’da olan Armenian National Comitte of America’dır. Bunların dışında çeşitli zamanlarda ve propagandanın hareketliliği ölçüsünde birden bire ortaya çıkan ve bir müddet sonra kaybolan örgüte bağlı alt komiteler mevcuttur. Örgütün yayın organları: Hairenik ve Armenian Weekly’nin yanı sıra Ermenice olarak çıkartılan Taşnaksutyun, Asbarez’dir. Bunların dışında İngilizce olarak çıkan  Harenik gazetesi, ile üç ayda bir çıkan The Armenian Review dergisi Taşnak amaçlarının yayılmasını sağlamaktadır.[113]

6. 2. Hınçak Sosyal Demokrat Partisi (Hunchakian Social Democratic Party of Eastern U.S.A.)

Birleşik Devletlerde New York’ta Social Democrat Hunchakian Party of America ismiyle faaliyet gösteren örgütün Hunchakian Social Democratic Party of Eastern U.S.A. ve Hunchakian Social Democratic Party of Western U.S.A. diye biri New Jersey diğeri California’da iki şubesi vardır.

Cemiyet ilk olarak Kafkasyalı Ermeniler’den Avedis Nazarbeg[114] ile sonradan evlendiği Maro adındaki kadın ve bunların arkadaşları olan Kafkasyalı Ermeni öğrenciler tarafından 1887’de İsviçre’de Karl Marx’ın prensipleri esas tutulmak suretiyle kurulan marksist bir partidir[115].Örgütün başında ve üyeleri arasında çok sayıda Rusyalı Ermeni bulunuyordu. İlk hedefi faaliyet alanı olarak Türkiye’nin doğusuydu. Komite merkezi sonradan Londra’ya aktarılmıştır.[116]

Hınçak[117] örgütünün takip ettiği siyaset, Türkiye’nin doğu illerini Ermenistan’a katmaktır. Burayı Rus ve İran Ermenistanlarıyla birleştirerek buralarda hür, bağımsız bir Ermenistan yaratmaktır.[118]

Program olarak, sosyalist- marksist ve merkeziyetçiliği esas alır. Faaliyet alanı tamamen Türkiye, Türk Düşmanlığı olup ayrıca Türk idarecilerine, hafiyelerine, ihanet edenlere karşı terör uygulamaktır.[119] Bu örgüt Birleşik Devletler’de, Ermeni ırkının korunması, Ermeni haklarının iddiası ve takibi ve Ermenistan'la ilişkilerin geliştirilmesi gibi çalışmaların yanı sıra tamamen öteki organizasyonlar gibi çeşitli iftira kampanyalarıyla ABD'de ve dünyada "Türk İmajı"nı zedelemek için gayret göstermektedir.

6. 3. Armenian Democratic Liberal Organizations (A.D.L.)

1921 yılında kurulmuştur. Merkezi Massachussetts’de olan örgütün, Michigan, Watertown ve California’da şubeleri vardır. Amerika Birleşik Devletleri’nde faaliyet gösteren Ramgavarlar dini olarak Eçmiyazin’e bağlıdırlar. Ramgavar Partisi hedefinin millî bağımsızlığı kazanmak olduğu parti programında belirtilmiştir. Ramgavar Azatakan Partisi 1885’de kurulan Armenakan teşkilatının devamıdır. Hınçak partisi ile uzun yıllar devam eden işbirlikleri neticesinde 1908 yılında Ermeni Anayasa Ramgavar Partisi kurulmuştur. Yeniden teşkil olunmuş olan Hınçak, “Azatakan” Ermeni Anayasa Ramgavar Partisi ve bütün liberal- demokrat görüşü benimseyen teşkilatlar 1 Ekim 1921’de İstanbul’da toplanarak Ramgavar Azatakan Partisini kurmuşlardır.[120] Ramgavarlar Türkiye’den toprak almanın imkansızlığını kabul etmekte ve Ermeni yurdu olarak önceleri Sovyet Ermenistanı’nı şimdi ise bu günkü Ermenistan’ı görmektedirler. Bu örgüt, diğer dağınık örgütlerle sıkı bağlar kurulmasını, daha geniş ve daha etkin örgütlenmelere gidilmesini istemektedir.[121]

Millî Ermeni Amerikan Cumhuriyet Meclisi (National Armenian American Republican Council: NAARC): Genel olarak Ermeni meselesine ilgi duyan adayları seçmek için ülke genelinde Amerikan seçim süreci içinde Ermeni ve etnik oyları kontrole almak ve harekete geçirmek için faaliyet yürütür.

NAARC aynı zamanda ülke çapında ve yurt dışında Ermeni çıkarlarıyla ilgili konularda Amerikan Kongresi ve yerel yetkililere lobi çalışmaları yürütmektedir. [122]

Yukarıda özetlemeye çalıştığımız lobi faaliyeti sürdüren Ermeni kuruluşlarının hepsinin ortak amacı; Ermenilerin kimliklerini, kültürlerini, tarihlerini, edebiyatlarını vs.. korumanın yanı sıra hepsinin birleştikleri, hatta kuruluş sebebi olarak dahi gösterebileceğimiz nokta "Türk Düşmanlığı"dır. Bunun için (sözde) "Soykırım" kozundan başka bir stratejik özelliğe sahip olmayan Ermenistan'ın Karabağ meselesinde dünya kamuoyunu "ezilmiş millet" kimliği ile yanına çekmek ve dünya milletlerine "Victizimation (kurban olmuşluk) kimliğiyle kendilerini tanıtmaktır.

ABD'deki Ermeni Lobisi "Victimization" kimliklerinin tanıtımında sadece lobi faaliyeti olarak her yıl milyonlarca dolar para harcamaktadırlar. Örneğin sadece 1994 yılında AAA, örgütün tüm faaliyetleri için –bunun içinde kamuoyu oluşturma, akademik çalışmalara destek sağlamak, toplantı ve konferanslar düzenleme, medya ilişkileri gibi dolaylı lobicilik kapsamına girecek faaliyetler de dahil- 7 milyon dolar para harcamışlardır[123]. Bu paranın büyük bir bölümünü kongre lobiciliğinde kullanmışlardır.

7. ERMENİ LOBİSİ'NİN KONGRE ÇALIŞMALARI

7.1. Kongre’de İşledikleri Ana Temalar

Ermeni Lobisi Kongre'de genel olarak üç tema üzerinde çalışmaktadır. Birincisi; (sözde) Soykırımı Amerikan Senatosu'ndan çıkarmak.[124] İkincisi; ABD'nin Ermenistan'a insanî yardım programları, teknik yardım ve kalkınma yardımını sağlamak[125] ve üçüncü olarak ta; Azerbaycan'a ve Türkiye'ye müeyyideler uygulanmasını sağlamak için lobi faaliyetleri yürütmektir.[126]

Ermeni Lobisi öncelikle (sözde) soykırımı ABD senatosundan çıkararak adım adım diğer ülkelerin parlamentolarından da çıkmasını sağlamaya çalışmaktadır. (sözde) soykırım hususunda Ermeni Lobisi;

a) Türk Devleti'ne "1915'de 1,5 milyon Ermeni'nin soykırım sonucu öldürüldüğü" iddialarını kabul ettirmek,

b) Türk Devleti'ne özür diletmek ve tazminat ödetmek,

c) Doğu Anadolu'da "Ermeni toprakları!" veya "Batı Ermenistan!" diye iddia ettikleri bölümün kendilerine verilmesini sağlamak ve buralarda bağımsız bir Ermenistan devleti kurmayı amaçlamaktadır.

1998 yılında Türk Amerikan Dernekleri Asemblesi (ATAA) Başkanı olan Tamer Açıkalın Ermenilerin kısa ve uzun vadeli hedeflerini, her biri İngilizce “R” harfi ile başlayan ve Türkçe, “4 T” stratejisi olarak şöyle sıralamaktadır.

“Birinci hedef “Tekrar canlanmak” (resurection): Ermeni Militanlar, işe 1973’te terörizm ile Los Angeles’te başladılar. Bu terör dalgası yıllar sürdü ve pek çok Türk diplomatın yaşamına mal oldu. Militanlar bu kampanya ile, Ermeni milliyetçiliğini “tekrar canlandırma” yı amaçladılar.

İkinci hedef, “Tanınma” (recognition): Diğer bir deyişle dünyanın “Ermeni soykırımı” nı bir “gerçek” olarak tanınmasını sağlamak. ABD’de bu, yerel düzeyde (New Jersey ve California’da) bir ölçüde gerçekleşti. Şimdi Ermenilerin Fransa’[127]da ve diğer Avrupa ülkelerinde, stratejilerinin amacıda budur.

Üçüncü hedef, “Tazminat”(restitution): Ermeniler ilk iki amacı gerçekleştirdikten sonra, maddî-manevî kayıpları için Türkiye’den zarar-ziyan isteyecekler.

Dördüncü hedef, “Toprak” (repatriation): Bu kampanyanın sonunda Doğu Anadolu üzerinde toprak talepleri de gelecek.”[128]

Bütün bu iddiaları kabul ettirmek için Ermeni Lobisi dünyanın diğer yerlerinde, ABD'de ve özellikle de 1985 yılından beri ABD parlamentosunda hummalı bir çalışma içerisindedirler. Parlamentodaki Ermeni Lobisi elemanları diye nitelendirebileceğimiz senatörlere her yıl Şubat, Mart ve özellikle 24 Nisan öncesi ve 24 Nisan günlerinde (sözde) soykırımı anma toplantıları adı altında konuşmalar yaptırmaktadırlar.

Ermeni Lobisi, Senato'da veya Temsilciler Meclisi'nde konuşturacakları senatörleri konuşmalarından yaklaşık bir hafta öncesinden motive etmeye başlarlar. Örneğin 24 Nisan 1990'da Senatoda Senator Levin, konuşmasının bir yerinde "Bay Başkan geçen Cumartesi ve Pazar Michigan'da Ermeni Soykırımının kutlamalarında bulunmakla şereflendirildim. Cumartesi akşamı "Greater Detroit 75, Anma Komitesi" tarafından organize edilen etkileyici bir toplantıya katıldım. Bu toplantılarda tarihin görgü tanıkları olan Ermeni soykırımının hayatta kalanlarıyla olmanın tecrübesini paylaştım. Önceden de yaptığım gibi bu insanlarla tanıştım, onların yüz ifadelerini gördüm, onlarla konuştum ve korkunç gerçeği işittim" demektedir.[129] Yine benzer bir konuşmayı, 22 Nisan 1998'de Temsilciler Meclisi'nde Mc. Govern yapıyor. Mc. Govern, 60 kişilik bir grupla tanıştığını, bunların tehcir dönemini yaşadıklarını ve bu kişilerden 14'ü ile tanıştığını ve konuştuğunu söylemiştir.[130]

Ermeni Lobisi'nin ABD Kongresi Senatörleri ve Temsilciler Meclisi Üyeleri üzerindeki çalışma taktiklerinden birisi de, senatörleri veya Temsilciler Meclisi Üyelerini sık sık Ermenistan'a kısa gezilere götürmeleridir. Burada incelemelerde bulunan bu Parlamenterler gözlemlerini gerek Temsilciler Meclisi'nde gerekse Senato'da dile getirmektedirler. Ocak 1990 yılında Temsilciler Meclisi Üyesi Pell'i dönemin Sovyet Ermenistan'ına götürmüşler, incelemelerde bulunmasını sağlamışlar, Pell'de 24 Nisan 1990'da Kongre’de; bölgeye gittiğini ve Ermeni mültecileriyle konuştuğunu ve onların (güya) ne kadar acılar içerisinde olduklarını, kendisinin yakından gördüğünü, anlatmıştır[131].

Bu konuşmalarında parlamenterler bazen bir Ermeni vatandaşından kendilerine gelen (sözde) soykırım ile ilgili bir mektubu çok önemli bir vesikaymış gibi, duygu sömürüsü ile Senato'ya sunmakta, bazen herhangi bir gazetedeki Ermeniler lehine bir haberi, yanlışlığı doğruluğu araştırılmadan sunmaktadırlar. Yine senatörlerin bir çoğu seçim bölgelerindeki Ermenilerin kendilerini ziyaret ettiklerini ve bu kişilerin konuyla ilgili temennilerini kendilerine belirttiklerini Temsilciler Meclisi ya da Senato'daki konuşmalarında anlatırlar.[132]

ABD Temsilciler Meclisi'nde veya Senato'daki (sözde) "Armenian Genocide" görüşmeleri tamamıyla "Ermenistan'a Yardım" propagandalarının yapıldığı bir görüntü içermektedir. Kürsüye çıkan her parlamenter, o yıl (sözde) soykırımın kaçıncı yılı ise, O'nu kutladıktan sonra, "Ermenistan'a her ne pahasına olursa olsun mutlaka maddîi, manevî yardımda bulunmalıyız" diye temennilerini dile getirmektedirler. Bu temenniler dile getirilirken ABD çıkarlarıyla özdeşleştirilerek Ermenistan'a yardımın ABD çıkarlarına hizmet edeceği hemen hemen bütün konuşmalarda vurgulanır.

California’lı parlamenter Levine, "Geçmişi hatırlamak önemli olduğu gibi, geleceğe doğru bakmak da hayatidir. Sovyetler Birliği'nin parçalanması ve bağımsız bir Ermenistan'ın yeniden doğması ABD ve Ermenistan arasında güçlü ilişkileri inşa etmenin yegane fırsatını sunar. Ayrıca bu durum Transkafkasya bölgesinde ABD için liderlik fırsatını sunar. Fakat Bush yönetimi bu fırsatı ele geçirmede başarısız oldu.

“ABD'nin bölgede liderliğinin eksikliği en fazla Dağlık Karabağ bölgesinde hissedilmiştir...

“Bush yönetiminin Transkafkasya bölgesine yönelik son politikasını yeniden değerlendirmesi gerekir. Ermenistan ve Dağlık Karabağ bulunduğu coğrafya yüzünden büyük bir politik risk ile yüz yüze kalacaktır, bu kolayca tahmin edilebilir. Denize çıkış yolları yoktur ve her tarafı durağan olmayan potansiyel düşmanlarla çevrilmiştir. Ermenistan'ın güçlü ve güvenli olmasını anlamada ABD'nin hayati çıkarı vardır" diyerek, ABD'nin Ermenistan politikasını özetlemeye çalışır.[133]

Son 10 yıllık süreçte bu gibi konuşmalar parlamenterler tarafından (sözde) "Armenian Genocide" toplantılarında ısrarla vurgulanmıştır. Gerçekte bu görüşmelerin ismi her ne kadar (sözde) "Armenian Genocide" toplantıları olsa da tamamen bu amacından çıkmıştır.

Bu çalışmalarıyla Ermeni Lobisi zaman zaman istediği birçok kararı, özellikle Ermenistan'a yardım kararlarının çıkarılmasında etkili olmuştur. Örneğin: 1995 yılında Porter'ın çalışmaları sonucu Ermenistan'a insanlık yardımı olarak 85, gelişim yardımı olarak da 30 milyon dolar yardım yapılmıştır.[134]

Ermeni Lobisi'nin Kongrede bu kadar etkili olması sadece iyi organize olmasından kaynaklanmamaktadır. Rum Lobisi'nin bu lobiyle birlikte hareket etmesi, Kongre’deki Rum asıllı parlamenterlerin "Düşmanımın düşmanı benim dostumdur" ilkesiyle Türkiye düşmanlığında Ermeni Lobisi'ne dahi fırsat tanımaması, hatta Ermeni Lobisi'nin Türkiye aleyhindeki bütün kararlarını desteklemesi, Ermeni Lobisi'nin Kongre’deki gücünü artırmaktadır. Yunan Lobisi'nin desteğinin yanı sıra Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International: AI), Uluslararası İnsan Hakları Örgütü (International Human Rights Organizations)-Yunan ve Ermeni Lobilerinden sonra önümüzdeki yıllarda Türkiye'nin başını çok ağrıtacak gibi görünen Kürt Lobisi- Amerika Kürt Ulusal Kongresi (Kurdish National Congress) gibi örgütler ve bunlarla ilişki halinde olan kongre üyeleri tarafından da desteklenmektedir.

Kanada’ya bakıldığı zaman, (sözde) Ermeni soykırımının tanınması için faaaliyetler şu ana kadar Federal düzeyde bir sonuş vermemiştir. Kanada Parlamentosu’nun (sözde) soykırım konusunda 1996 yılında kabul ettiği kararda “trajik olaylar” deyimi kullanılmıştır. Diğer taraftan ise Ontario ve Québec’deki eyalet parlamentoları 1980 yılında (sözde) Ermeni soykırımını kabul eden kararlar almışlardır.[135]

Ermeni Lobisi'nin bütün bu organize çalışmalarına rağmen Türkiye üzerinde fazla etkili olamamasında bu lobinin çalışma eksikliği değil, ABD'nin bölge üzerindeki çıkarları üstün gelmektedir. Zira, Amerikan yönetiminin, Türkiye gibi çok önemli bir stratejik müttefikini, bugüne değin Rusya'ya yakın politikaları ile dikkat çeken Ermenistan yüzünden kendisine küstürmek gibi bir lüksü yoktur. Türk-Amerikan ilişkileri, Kore Savaşı'ndan Çöl Fırtınası'na kadar uzanan bir çizgide ve bütün Soğuk Savaş yılları boyunca karşılıklı çıkar esasına dayanmış son derece güçlü ilişkilerdir. Ayrıca Türkiye, ABD'nin NATO'daki güçlü bir müttefiki olarak stratejik açıdan çok önemli bir ülkedir. Türkiye'nin Avrasya enerji hatları açısından son derece önemli bir konumda bulunması, Amerika'nın uzak pazarlara girmesinde Türkiye'yi kendisine stratejik ortak olarak görmesi, bunların yanı sıra Balkanlar ve Doğu Akdeniz'in güvenlik ve istikrarı açısından hem Amerika'nın yakın ortağı hem de stratejik önemde olması, ABD'yi Türkiye ile ilgili alacağı kararlarda temkinli olmaya zorlamaktadır. Tıpkı 1830'lu yıllarda olduğu gibi Amerikan tüccarının bölge üzerindeki çıkarları da bugün hala tazeliğini korumaktadır. Zira Amerikan teknoloji, iletişim enerji ve savunma sanayi firmalarının büyük kâr beklentileri vardır.

8. ERMENİ SORUNU VE TÜRK-AMERİKAN İLİŞKİLERİNİN SON 15 YILI

8. 1. 1980’li Yıllarda Türk-Amerikan İlişkileri

Her ne zaman Türk-Amerikan ilişkilerinde bir düzelme durumu kendisini gösterse, sanki otomatik olarak gündeme taşındığı izlenimi veren (sözde) Ermeni Soykırım Tasarısı vakit geçirilmeden ABD Parlamentosu’na getirilir. Seçimle iş başına getirilen milletvekilleri (Temsilciler Meclisi Üyeleri) ve senatörler –ulus devlet olgusunu yerleştirmeye çalışan ancak yüzlerce yabancının bir araya gelmesiyle mozaik bir durum sergileyen bir ülkede - ne pahasına olursa olsun seçilmeyi amaçlayan hırslı politikacılar- olarak ortaya çıkmaktadırlar. Bunların yanında Rum ve Ermeniler gibi, Türk düşmanlığıyla yoğrulmuş azınlıkların güçlü olduğu bölgelerde, bir çok kongre üyesi, inanmasalar da hatta milli menfaatlerine uymasa da bu tür azınlık gruplarının hissiyatını okşayan kanun ve tasarılara kolaylıkla oy verebilmektedirler.

Genel olarak Türkiye-ABD ilişkilerine son dönemde bakıldığı zaman gerek ekonomik gerekse askerî düzeyde iyi bir çizgi yakalandığı görülecektir. Türkiye’nin, NATO’nun büyüme planları içerisinde Avrupa, Ortadoğu ve Asya’ya uzanan bir köprü olması Irak’ın Türkiye üzerinden kontrolü, Körfez Savaşı sonrası ABD’nin Ortadoğu’da artan pazar payının korunması, İsrail’in ve ABD yanlısı diğer devletlerin varlığını daha güvenli sürdürmesi amaçlı olarak oluşturulan Türkiye, İsrail ve Ürdün askeri işbirliği ve bütün bu gelişmeler özellikle son dönemde Türkiye’nin ABD nezdinde önemini artırmıştır.

1985 yılında ABD Kongresi Temsilciler Meclisinde konuşma yapan Milletvekili Siljander, Türkiye’nin ABD için stratejik önemini dile getirirken, Türkiye’nin NATO’nun en stratejik ve güçlü ülkesi haline geldiği , İran, Irak, Suriye, Bulgaristan ve Sovyetler Birliği ile sınırlarının olması ve hepsinden önemlisi de topraklarında NATO’nun Karargahının ve ABD üslerinin bulunması dolayısıyla önemli bir müttefik olduğu vurgulamıştır. Siljander konuşmasında, 1974 yılında Türkiye’ye uygulanan silah ambargosuyla neredeyse Türkiye’deki Amerikalıların kovulduğunu da anlatır.[136]

Aynı yıl ABD Dışişleri Bakanı  George Shultz, Türkiye’nin Kore’de ABD ile savaştığını belirttikten sonra “ ..NATO’nun en büyük kara ordusuna sahip, Sovyetlerin Karadeniz üslerini Akdeniz’den ayıran boğazları koruyan ve güvenliğimiz için çok önemli olan  askeri ve diğer kolaylıkları sağlayan  Kuzey Atlantik  İttifakı Teşkilatı’nın  güvenilir bir müttefikidir.” diye bir açıklama yaparak Türkiye’nin ABD için taşıdığı önemi dile getirmiştir.[137]

Bir taraftan bu dönemde Amerikan kanadında bunlar söylenirken, Soğuk Savaşın bitmesiyle beraber genel olarak Türk tarafınca düşünülen nokta, Türkiye’nin stratejik öneminin azalacağı kaygılarıydı. Bunun tabi sonucu olarak Batıdan daha  az askerî ve ekonomik yardım alınacağı endişeleri bulunmaktaydı. Türkiye, yukarıda gerek Slijander’in gerekse Dışişleri Bakanı Shultz’un da belirttiği gibi ABD’nin sadık müttefiki olarak kalmıştı. Bu dönemde ortaya konan sadakat ve işbirliğine rağmen diğer NATO üyelerinin yanı sıra özellikle ABD’den daha fazla malî ve askerî yardım elde edememe, bu dönemde Türk yönetiminin en önemli problemlerinden birisini oluşturmuştur.[138]

8. 2. 1990’lı Yıllarda Türk-Amerikan İlişkileri

Ancak Körfez Savaşının ortaya çıkışı ile ilk etapta Türkiye için öngörülen Amerikan yardımı bu dönemde 553.4 milyon dolardan 635.4 milyon dolara çıkmış ve bu yardımın en büyük kısmı ise doğrudan hibe yardımı şeklini almıştı. AKKA çerçevesi içerisinde ortaya çıkan askerî malzemenin Türkiye’ye verildiği de hesaba katılırsa Türkiye’nin kabaca bu dönemde Amerikan ve Alman askeri yardımı olarak 8 milyar dolarlık bir yardım elde edeceği görülüyordu. Elbette Türkiye bölgedeki stratejik önemini burada bir kere daha ortaya koymuş oluyordu. Bu savaş sırasında Türkiye’nin ABD’ye sağladığı yardım hayatî bir önem taşımaktaydı. Petrol boru hattının kapatılması Batının ekonomik ambargosunun başarısını bu dönemde garantilemiştir. Ayrıca İncirlik Hava Üssünün Amerikan uçaklarına Kuzeyden gelebilecek muhtemel bir saldırıyı göz önünde bulundurmak zorunda kalan Irak üzerinde büyük bir baskı oluşturmuştur. Türkiye, bu desteğiyle Soğuk Savaşın sona erip yeni bir dünya düzenine geçildiği sırada Batı içindeki yerini ve dünyanın belli başlı devletleri içinde stratejik önemini garanti altına alıyordu. Bir diğer önemi ise: Washington’un müttefiklere ihtiyaç duyduğu bir sırada Türkiye’nin (ABD’nin)yardımına koşmasıydı.

Bu dönemde Körfez Savaşının yanı sıra Orta Asya’daki hareketlilik gerek ABD için gerekse Batı için Türkiye’nin stratejik önemini bir kere daha gözler önüne sermiştir. Bu dönemden sonra Amerika’nın güvenlik düzenlemeleri düşüncesi içerisinde yer alan örneğin, Kafkasya, Avrupa’nın kanatlarındaki jeopolitiğin yeniden keşfedilmesi, kitlesel imha silahlarının ve nükleer füzelerin artmasına tepki verme konusuna daha fazla eğilme ve bölgesel dengelere hakim olmayı isteme gibi faktörler ABD’nin Türkiye’ye karşı stratejik ortak olarak daha fazla ilgi duymasını da beraberinde getirmiştir. Amerikalı yetkililer Türkiye’yi NATO içerisinde yeni cephe devleti olarak görmenin yanı sıra Balkanlar, Ortadoğu, Kafkasya ekseni ve Avrupa güvenliğiyle ilgili olarak da temel aktör olarak görmektedirler[139]

Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra Türkiye’nin bölgedeki genel jeopolitik önemine bakıldığı zaman: Artık Sovyetler’in Orta Asya-Kafkasya ekseninde tek başına sahip olduğu çıkar politikalarının ve dar jeopolitik perspektiflerin yerini yeni ve daha geniş jeopolitik perspektiflere bırakmış olduğu görülür. Herhangi bir ülke bulunduğu bölgenin askerî ve ekonomik güvenliği için sorumluluk taşıyorsa istese de istemese de o bölgedeki en güçlü devlet ve bölgesel güçtür. Türkiye işte bu kategoriye girmektedir. Kafkasya, Orta Asya, Balkanlar ve Ortadoğu’nun yol ayrımında yer alan Türkiye soğuk savaş döneminde hem Ruslar’ın Akdeniz’e inmesine engel olmuş ve hem de radikal dinî unsurların Avrupa’ya girmesini engellemiştir.

9. 11 EYLÜL OLAYI’NIN ERMENİ SORUNU’NA YANSIMALARI

9. 1. Türk-Amerikan İlişkileri Yeni Bir Sürece Giriyor...

Bölgede önemli çıkarları bulunan ABD’nin, Körfez Savaşı sırasındaki Türkiye ile yakınlaşması yine zorunlu olarak ortaya çıkmış bulunmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri, Ortadoğu ve Kafkasya bölgesinde yapılacak muhtemel askerî harekatlarda daimi müttefiki olan Türkiye’ye yakınlaşmak zorunda kalacaktır.

New York’taki “Eurasia Group” un raporunda belirtildiği gibi Türkiye’nin NATO’daki değerinin artmasının yanı sıra Avrupa Güvenlik ve Savunma Kimliği (AGSK) konusunda da AB karşısında çok daha güçlü olacaktır. Bu olaydan sonra Türkiye’nin bölgedeki zaten var olan stratejik öneminin yanı sıra yıllardan beri Türkiye’nin başında bir kara çıban olarak bulunan teröre karşı verdiği mücadele ve yaptığı sınır ötesi harekatlara artık gerek AB den gerekse ABD’den itirazlar yükselemeyecektir. Yine bu rapora göre uluslararası finans kuruluşlarının Türk ekonomisinde yeni sıkıntılar olması halinde yardıma koşacakları da belirtilmiştir.[140]

ABD çıkarlarının Türkiye üzerinde ağır bastığı bu dönemde Amerikan Kongresinde geçici de olsa Türkiye’ye yönelik “Ermeni Tasarısı”  görüşmeleri bir süre için askıya alınacak gibi görünmektedir. Bu olayın böyle olacağını görmek için biraz geriye (Tarihe) bakmak isabetli olacaktır.

1985 yılından 1991 yılına kadar hummalı bir şekilde ABD Kongresinde gerek Temsilciler Meclisinde, gerekse Senatoda Türkiye aleyhine (sözde) Ermeni soykırımı ile ilgili sesler sürekli yoğunlaşarak artmıştır. Ancak 1991 sonrası bölgedeki yeni gelişmelerle birlikte Kongredeki görüşmelerde de bu duruma paralel olarak bazı farklılıklar ortaya çıkmıştır.

1990 yılında Senatodaki konuşmasında Ermenilere karşı Türkiye’yi bombardımana tutan Senatör Pressler, 21 Şubat 1991 yılında (sözde)“Armenian Genocide” görüşmelerinde yine Senato’daki konuşmasında: “ Açıkçası, Türkiye Körfez Savaşı ile birlikte artan bir şekilde ABD’nin önemli bir müttefikidir. Ben ve arkadaşlarım Türkiye ile ilişkilerimize büyük değer veriyoruz...” diyerek 360 derecelik bir dönüş yapmıştır.[141] Hatta Ermeni sorunu konusunda Türkiye aleyhine ABD Kongresinde yoğun faaliyetler içerisinde bulunan Bob Dole dahi Körfez Savaşındaki Türkiye yardımını göstererek 1992 yılı görüşmelerinde Türkiye’ye zeytin dalı uzatmıştır.

Türk-Amerikan ilişkilerinde yukarıda özetlemeye çalıştığımız iyi niyet temennilerinden sonra şunun da çok iyi bir şekilde değerlendirilmesi gerekir. Bugün ABD'de 800.000 civarında Ermeni yaşamaktadır. Bu kitle her ne kadar 2,5 milyon nüfuslu Ermenistan Cumhuriyeti nüfusundan az olsa da bu nüfustan çok daha etkin bir durumdadır. ABD'nin hemen her eyaletinde hatta en ücra köşelerine kadar yerleşmiş, kurumsallaşmış, maddî yönden son derece iyi bir konumda bulunan, bilinçli, ne yaptığını çok iyi bilen bir kitle, ABD Ermeni Diasporası vardır. Ermeni meselesinde siyasî olarak etkin rol oynayan, bu konuda sıkı çalışmalar yürüten 182 kilisesiyle birlikte sayısı çeşitli örgütleriyle 1228'i bulan (şubeleri hariç) Ermeni kuruluşları ABD'de Türkiye aleyhtarı faaliyet yürütmektedir. Özellikle Ermeni Çalışmaları ve Araştırma Merkezleri (Armenian Studies and Research Centers) koordine bir şekilde çalışmalar yapmaktadırlar. Bunlara ilave olarak ABD'nin çeşitli eyaletlerinde çıkan sayısı 21'i bulan günlük ve haftalık gazeteleri, 17 tane Ermeni Çalışmaları Peryodikleri, 188 adet bülten, newsletters ve Journal'leriyle, 25 radyo, 10 TV programlarıyla Türkiye aleyhine kamuoyu oluşturma gayreti içerisindedirler.

Herşeyden önce bütün bu çalışmaların yürütüldüğü ABD'nin (sözde) Ermeni Soykırımı iddiasını kabul etmeyeceğini düşünmek nispeten hayal veya iyi niyet düşüncesi olarak görülebilir. Zira, çalışmamızda görüldüğü üzere bir Fransa'dan, İngiltere'den ayrı olarak ABD'nin Ermeni meselesinde farklı bir konumu vardır. Bu hadisenin tohumlarını 1810'lu yıllarda planlı-programlı bir şekilde atan ABD, konuyu 1895'li yıllardan itibaren senatosuna taşımış olmakla kalmayıp, bu mesele için sadece 19. yüzyılda milyonlarca dolar para harcamıştır. Hatta şu iddia edilebilir ki, bugünkü bilinçli, planlı-programlı Ermeni hareketinin okulu 1810 yılında Boston'da kurulan ABCFM olmuştur.

Elbetteki bir de madalyonun öteki yüzüne yani olaya ABD perspektifinden yaklaşmak gerekmektedir. Durumu ABD açısından 1985 yılında ki konuşmasında Parlamenter Hubbard şöyle ortaya koymaktadır:

“Sizin ve benim bölgemdeki Amerikalılar, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Amerika’yı asırlar önce Kızılderililere yaptıklarından ötürü ya da esefle belirtiyorum ki Amerikan tarihinde kendi bölgemde ve Amerikanın diğer bir çok bölgesinde zencilerin köle olduğu şeklinde her yıl bir karar çıkarırsa ne düşünür.”[142]

Aynı bağlamda 2000 yılı Eylül ayında Temsilciler Meclisi Uluslararsı İlişkiler Komitesi’nde (sözde) Ermeni soykırımı karar tasarısına ilişkin görüşmelerde söz alan Indiana milletvekili Dan Burton: “Temsilciler Meclisi’ne daha önce Afrikalı köle ticaretiyle ilgili tasarı getirdiğimizi hatırlamıyorum. 18 Milyon Afrikalıyı Amerika’ya getiren atalarımızı kınayan bir tasarı yok. Amerika’ya geldiğimizde 7 milyon Kızılderili vardı. Şu anda 300 bin Kızılderili bulunuyor. Peki bu insanlara ne oldu?”[143] demesi ABD’nin konu üzerinde ince eleyip sık dokuyarak kendi geleceğini ilgilendirebilecek konularda daha dikkatli davranması gereğini ortaya koymaktadır.

Fransa'nın (sözde) soykırımı kabul etmesi, yarın diğer Avrupa ülkelerinin haçlı zihniyetiyle gündemlerine getirecekleri karar tasarısını ABD'nin bu gün henüz kabul etmemesinin altında, bölgedeki çıkarlarının yattığının, unutulmaması gereken bir gerçek olduğu kabul edilmelidir. Planlı bir şekilde parlamentosunda sürüncemede bırakması da, "bölgede güçlenmesi istenmeyen Türkiye'ye karşı yapılması düşünülen yaptırımlarda kullanılacak bir koz olarak" tutulması düşünülebilir.


[1] Konuyla ilgili daha detaylı bilgi için bkz. Şenol Kantarcı, “Ermeni Lobisi: ABD’de Ermeni Diasporası’nın  Oluşması ve Lobi Faaliyetleri” Ermeni Araştırmaları, (Mart-Nisan-Mayıs 2001), Sa: 1, Ankara, 2001, s.147.
[2] Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, İstanbul,1987, s. XCIX, C.
[3] Erdal İlter, Ermeni Kilisesi ve Terör, Ankara, 1999, s.72.
[4] Esat Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. 56-66., 622-624.
[5] Zaman zaman kendi aralarında da çatışmalara giren Ermeniler, komşu bölgelerdeki Müslüman emîrliklerle (Ziyâroğulları, Revvâdîler, Şeddadoğulları vs. gibi) işbirliği yaparak çeşitli aralıklarla Bizans’a karşı isyana kalkışıp bağımsızlık mücadeleleri yapmaktaydılar. (Ali Sevim, Selçuklu-Ermeni İlişkileri, Yeni Türkiye, Ermeni Sorunu Özel Sayısı II (Mart-Nisan 2001), Sa: 38, Ankara, 2001, s.595.
[6] “Sultan Alp Arslan’ın ölümü (24 Kasım 1072) üzerine Büyük Selçuklu Devleti tahtına geçen oğlu Melikşah, Selçuklu vasallığını kabul etmiş olan Gürcülerin isyana başlamaları üzerine onlara karşı bir ordu sevketti. Selçuklu ordusu, kısa zamanda, Gürcülerin işgal ettikleri Ermeni ve Şirvan memleketlerini yeniden ele geçirdi. Bu askerî harekat sırasında adları geçen memleket halkları, Selçuklu ordusuna karşı direnişe geçip mücadeleye girmeleri sonucunda, Ermenilerin de yaşadığı bu bölgeler tahribata uğramış ve halklarına ağır vergiler yüklenmişti. Bunun üzerine Anı Ermeni başpiskopozu Barseğ, prens ve din adamlarından oluşturduğu bir heyetle, vergi yükünü azaltmak ve Ermeni lideri Philateros Brachamios’un, sayısını dörde çıkardığı Ermeni Patrikliği’nin durumunu arzetmek amacıyla İsfahan’a sultan Melikşah’ın huzuruna gitti. Huzuruna kabul ettiği Ermeni heyetine son derece iyi muamelede bulunan sultan, “Ermeni Katolikosluğu’nun tek bir makamla temsil edilmesi, bütün kilise, manastır ve ruhanîlere vergi muafiyeti getirilmesi” hususlarında bir buyruk (ferman) hazırlatıp Barseğ’e verdi. Sultan daha sonra içinde Selçuklu mülkî ve askerî erkânının da bulunduğu bir askerî birliğin koruması altında bu Ermeni heyetini memleketlerine uğurlayıp gönderdi. Sultan Melikşah, yazdırdığı ferman emirlerinin uygulanmasıyla görevlendirdiği Azerbaycan Selçuklu Genel Valisi Kutbeddin İsmail, çok kısa zamanda vergileri kaldırdıktan başka Ermenilerin yaşadıkları bütün kent ve yörelerini imar ettirdi, ayrıca Ermeni kilise ve manastırlarını da Selçuklu Devleti adına kendi himayesi altına aldı; bu nedenle özellikle Ermeni müellifi Urfalı metaos, telif ettiği Vekayinâmesi’nde (s.178), sultanın ölümü dolayısıyla, “Herkesin babası, bütün insanlara karşı merhametli ve iyi niyet sahibi sultanın ölümü, bütün dünyayı büyük bir mateme düşürdü” demiştir. O,ayrıca Kutbeddin İsmail Hakkında da (s.179) “İsmail, iyi, merhametli ve imar edici bir şahıstır. O, bütün Ermenistan’ı yönetimi altına alarak memleketi imar etmeye başlamış ve bütün kilise ve manastırları İranlıların fenalıklarına karşı himaye edip korumuştur” sözlerini kaydetmiştir.(Ali Sevim, “Selçuklu-Ermeni İlişkileri” Yeni Türkiye Ermeni Sorunu Özel Sayısı II, (Ocak-Şubat 2001), Sa:37, s.597. , Urfalı Mateos Vekayi-Nâmesi (952–1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136–1162), Çev. Hrant D. Andreasyan, Ankara, 1987, s. 178–179.
[7] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. 622-623. Ayrıca bkz. Kamuran Gürün, Ermeni Dosyası, Ankara, 1998, s. 29-38.
[8] Gürün, Ermeni Dosyası, s.37.
[9] Erdal İlter, Ermeni Kilisesi ve Terör, Ankara, 1999, s. 72.
[10]Kantarcı, “Ermeni Lobisi ....., s.147.
[11] Bilâl N. Şimşir, “Ermeni Propagandasının Amerika Boyutu Üzerine”, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu İle İlişkileri Sempozyumu (8-12 Ekim 1984, Erzurum), Ankara, 1985, s. 103.
[12] Şimşir, “Ermeni Propagandasının .....,” s. 103-104.
[13] Agos Gazetesi,(Naklen; Ersal Yavi, 1856–1923 Emperyalizm Kıskacında Türkler Ermeniler Kürtler, İzmir, 2001, s. 389.)
[14] Şimşir, “Ermeni Propagandasının .....,” s. 105.
[15] Agos Gazetesi. (Yavi, Türkler Ermeniler ....., s.390.)
[16] Manuel Sarkiisyanz, A Modern History of Transcaucasian Armenia, Germany, 1975, s. 310.
[17] Christopher J. Walker (ed.), Armenia and Karabagh, the Struggle for Unity, Londra, 1991,s. 49.
[18] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. XCVII.
[19] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.49.
[20] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.49.
[21] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.51.
[22] Agos Gazetesi, 1,5 milyon olduğunu yazmaktadır. (Naklen, Yavi, Türkler Ermeniler ....., s. 385.)
[23] N. Nisa Bayramoğlu, Amerika Birleşik Devletleri’nde Lobi Faaliyetleri, Ankara, 1985, s.43.
[24] Bayramoğlu, Amerika Birleşik Devletleri’nde .....,s.43.
[25] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.49.
[26] Bu komite dokuz kişiliktir ve çeşitli eyaletlerden oluşturulmuştur. Komitenin danışmanlığını ise Pashayan yapmıştır. (Bayramoğlu, Amerika Birleşik Devletleri’nde .....,s.43.)
[27] Bayramoğlu, Amerika Birleşik Devletleri’nde .....,s.43.
[28] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.49.
[29] Bayramoğlu, Amerika Birleşik Devletleri’nde ....., s.43-43..
[30] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.50.
[31] Bu kiliseler siyasi olarak ta faaliyet göstermektedirler, özellikle ABD Başkanlık seçimleri döneminde Ermeni kiliseleri, herhangi bir Ermeni partizan kuruluşun çalışma tarzından farklı çalışmaz.
[32] Hamo B. Vassilian, Armenian American Almanac, California,1995.
[33] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. XCVII.
[34] AAA, s.17-72.
[35] AAA, s.17-19.
[36] Bunun için bkz. Armenian American Society for Studies on Stress and Genocide’nin faaliyetlerine (AAA, s.19.) “Ermeni grupları için her ilmî çalışma, Ermenilik davasına hizmet ettiği ölçüde, (sözde) Ermeni topraklarının Türkiye, Azerbaycan, Gürcistan ve İran’dan nasıl toprak koparılacağını anlattığı ve bu toprakların Ermenilere ait bulunduğunu kanıtladığı derecede ilgi çekicidir. Ermeni tarihi, sanatı ve kültürü, arkeolojisi, sosyal bilimler ve dil üzerinde çalışan ve kıyaslamalı araştırmalar yapan  üniversite ve ilim kurumlarının ve araştırma merkezlerinin vazgeçemeyeceği konular içerisindedir. O halde, faaliyet alanı olarak birinci sırada üniversiteler, araştırma merkezleri, enstitüler gelmektedir. Gerektiğinde (sözde) Ermeni Davası’na hizmet edici merkezler ve enstitüler de kurulmaktadır. Böylece bu araştırma merkezlerinin çalışmaları, propaganda aracı olarak kullanılmak sureti ile dünya kamuoyunun  dikkati (sözde) Ermeni Meselesi üzerine çekilmektedir.” (İlter, Ermeni Propagandasının Kaynakları, Ankara, 1994, s. 30-31. Konuyla ilgili olarak ayrıca bkz. Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.CXI-CXII-CXIII.)
[37] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.CXII.
[38] AAA, s.19-23.
[39] Bunun için bkz. Armenian Educational Council adlı kuruluşun amaç ve faaliyetlerine.(AAA, sç20.)
[40] Bunun için bkz. Armenian Genealogical Society’nin  amaç ve faaliyetlerine.(AAA, s.20.)
[41] Bunun için bkz. Center for Armenian Research and Publication University of Michigan-Dearborn’ın amaç ve faaliyetlerine. (AAA, s.20.)
[42] Bunun için bkz. Emmanuel Bible College, in amaç ve faaliyetlerine. (AAA, s.21.)
[43] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. CXI-CXII. Ermeni davasına hizmet eden bu tür kuruluşlar ABD’nin yanı sıra diğer bir çok ülkede faaliyet göstermektedir. Avrupa’ya bakıldığında Ermeni azınlık örgütlerinin rehberliğinde başta Fransa olmak üzere Almanya ve İngiltere’de  Ermeni meselesi üzerine araştırma, yayın yapan kürsüler ve enstitüler bulunmaktadır. Lübnan’da Beyrut Amerikan Üniversitesi, Ermeni faaliyetlerinin önemli merkezlerinden birisidir. İran İsfahan Üniversitesi’nde 1969 yılı başında kurulan Ermeni kürsüsü günümüze kadar yoğun çalışmaları ile dikkat çekmektedir. Erivan’daki enstitüler, araştırma merkezleri ve arşivler gerek ABD’deki gerek Avrupa’daki  gerekse dünyanın çeşitli yerlerinde bulunan bu tür kuruluşlara sürekli bilgi ve belge sunmak gibi bir hizmeti üstlenmiştir.Bilimsel konferans ve sempozyumlar özellikle uluslar arası bir nitelik taşıdığı  zaman bu kuruluşlardaki yetkililer katılmakta ve Ermeni sorunu üzerine yapmış oldukları çalışmaları meslektaşlarına aktarma imkanlarına kavuşmuş oluyorlar. (Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. CXII.)
[44] NAASR: Bu merkezin ayrıca (sözde) “Ermeni Soykırımı Çalışmaları İçin Program” (Program for  Armenian Genocide Studies) adı altında ayrı bir birimi mevcuttur.
[45] AAA, s.19-23.
[46] AAA, s.25.
[47] Örneğin bu durum General Society of Vasbourgan’ın amaç ve faaliyetlerinde açıkça belirtilmiştir. (AAA, s.27.)
[48] AAA, s. 26-27.
[49] AAA, s. 27.
[50] Bunun için bkz. Pan-Sebastia Rehabilitation Union’ın amaç ve faaliyetlerine.(AAA, s. 28.)
[51] AAA, s. 29.
[52] AAA, s. 29.
[53] AAA, s. 30.
[54] AAA, s. 30.
[55] AAA, s. 31
[56] AAA, s. 31.
[57] AAA, s. 31. 1968 yılında Ohio Toledo’da kurulan Armenian Association of Toledo’da AACS gibi tamamen aynı amaçlar için hizmet vermektedir.(AAA, s. 32.)
[58] AAA, s. 32.
[59] AAA, s. 33.
[60] AAA, s. 35. Ayrıca bkz. Armenian Network of America, Inc. için www.armnet.org
[61] AAA, s. 40.
[62] www.bafa.org
[63] AAA, s.36.
[64] AAA, s. 37.
[65] www.lcousa.org
[66] AAA, s. 41–42.
[67]İki Ermeni Edebiyat Derneği, New Jersey ve California’da faaliyet göstermektedir.
[68] ABD’de Ermenilere ait toplam 9 Bakımevi ve Nekahat Hastahanesi bulunmaktadır.
[69] Bu derneklerin sayısı 29’dur. Bunlardan iki tanesi Kanada’dadır.
[70] 16 Hayırsever Kuruluş mevcuttur.
[71] 4 tane Mülteci Yerleştirme Kuruluşu faaliyet göstermektedir.
[72] Bir tanesi Kanada’da olmak üzere toplam 14 kuruluş çalışma yapmaktadır.
[73] Beş tanesi Kanada’da olmak üzere toplam 69 Öğrenci Derneği Birleşik Devletler’de çalışma yürütmektedir.
[74] 10 Gençlik Kuruluşu bulunmaktadır.
[75] Bu kuruluşların geneli için bkz. AAA’ a.
[76] AAA, s. 108.
[77] AAA, s.107–109.
[78] Bu süreli yayınlar için bkz. AAA, s.110-112.
[79] AAA, s. 183–185.
[80] AAA, s. 186.
[81] www.nethaber.com/haber/haberler/0.1082, 34254-6.00.html
[82] AAA, s. 103.
[83] AAA, s. 73-103.
[84] Bkz. Armenian Church of San Antonio’nun faaaliyetlerine . (AAA; s.74.)
[85] Bkz. Hooly Trinty Armenian Apolostic Church, Saint Gregory of Nareg Armenian Church (AAA, s. 76-77.)
[86] Uras, Tarihte Ermeniler....., s. CV., İlter, Ermeni Kilisesi ve Terör, Ankara, 1999, s. 88-90. “I.Horen’in, 1970’li yılların başında, doğum yeri olan Kıbrıs’a yaptığı ziyarette, Makaryos’a “Kilikya Haçı”nı vermesi yüzyıllardır aralarında derin anlaşmazlıklar bulunan Ermeni Gregoryen ve Grek Ortodoks kiliseleri arasında uzlaşma, işbirliği ve ittifak ortamı doğurmuştur. Bilâhare, 1974 Kıbrıs Barış Harekatı esnasında, Ermeni fanatikler , kilisenin riyasetinde Rum yandaşları ile güçlerini birleştirerek, Türkiye’ye ve Türk milletine karşı, haysiyet kırıcı, hakaretamiz ve iftira dolu ortak bir kampanyaya girişmek üzere kaynaklarını birleştirmişlerdir. Aslında ortam, Ermeni ve Rum kiliseleri için uygundu. Herşeyden önce, eski suç ortakları idiler. Çünkü, Birinci Dünya Savaşı ve Millî Mücadele dönemlerinde, birbirlerinin sırtlarını sıvazlıyarak, İtilâf Devletleri marifeti ile Anadolu’da bir Ermeni ve Rum devleti kurmayı denemişlerdi.”(İlter, Ermeni Kilisesi....., s.90.)
[87] İlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 95.
[88] İlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 95.
[89] İlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 96.
[90] Erich Feigl, A Myth of Terror, Salzburg, 1986, s.22.
[91] İlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 97.
[92] İlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 97.
[93] www.aaainc.org/about.htm
[94] www.anca.org/anca
[95] www.arf.am/English/history/003history.htm (Bu parti Taşnak örgütüne mensuptur.)
[96] www.hunchak.org.au/ (Hınçak Örgütüne ait bir partidir.)
[97] Ramgavarlar örgütüne ait bir partidir.
[98] AAA, s.54.
[99] AAA, s.50.
[100] www.armeniatree.org/
[101] Kongre Rapor Kartı: ABD Parlamentosu’nda gerek senatörlerin gerekse Kongre’deki görevlilerin Ermeni meselesine sağladığı destek düzeyini bir şekilde ölçen kartlardır.
[102] AAA, s.53.
[103] Ermeni Milli Komite Medya Ağı (armenian National Committee Media Network)’a bağlı olan Horizon Armenian TV, 1989 yılında kurulmuştur. Ermenice ve İngilizce olarak yayın yapmaktadır.
[104]Ermenilerin ABD’de 10 TV programı ve 25 radyo programı faaliyet göstermektedir.
[105] AAA, s.52.
[106] Bu kuruluşlar için bkz. www.arf.am/English/history/003history.htm, www.hunchak.org.au/
[107] AAA, s.53.
[108] İlter, Türkiye’de Sosyalist Ermeniler, İstanbul, 1995, s. 26-27.
[109] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.446.
[110] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.450.
[111] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.443.
[112] İlter, Türkiye’de Sosyalist ....., s.27.
[113]Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. XCVIII.
[114]Avedis Nazarbeg: Avetis Nazarbekian olarak ve aynı zamanda bazen de “Lerents”olarak isimlendirilir., (Louıse Nalbandian, The Armenian Revoutıonary Movement, London, 1963, s.105.)
[115] Nalbandian, The Armenian Revoutıonary ....., s.105. Hınçak Partisinin yedi resmi kurucusu şunlardır: Avedis Nazarbeg, Mariam Vardanian (Maro), Gevorg Gharadjian, Ruben Khan-Azat, Christoper Ohanian, Gabriel Kafian ve Levon Stepanian.
[116] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.431.
[117] Hınçak: Çan, çan sesi, çıngırak anlamlarına gelmektedir. Bkz. Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.431.
[118] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.431.
[119] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.436.
[120] http://www.azg.am./HRAK/HRAK_RU.html
[121] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.LXVII.
[122] AAA, s.54.
[123] Tayyar Arı, Amerikada Siyasal Yapı, Lobiler ve Dış Politika, İstanbul, 1997, s.274.
[124] Ermeni Lobisi’nin bu çalışması için bkz. U.S. Congressional Record (1985–2001).
[125] U.S. Congressional Record (1985–2001).
[126] U.S. Congressional Record (1985–2001).
[127] Ermeniler Fransa’daki amaçlarını gerçekleştirdiler.
[128] Milliyet, 2 Haziran 1998.
[129] U.S. Congressional Record, April 24, 1990, s. S4921.
[130] U.S. Congressional Record, April 22, 1998, s. H2219.
[131] U.S. Congressional Record, April 24, 1990, s. S4850.
[132] COSTELLO "Benim Kongre bölgem olan Güneybatı İllinois'de yaşayan birçok Ermeni vatandaşı, şu andaki Ermenistan'ın durumu ve geçmiş olaylar hakkındaki üzüntülerini belirtmek için benimle irtibata geçtiler" demektedir. (U.S. Congressional Records, April 22, 1993, s. E1015.)
[133] U.S. Congressional Record, April 28, 1992, s. H2691.
[134] U.S. Congressional Records, April 24. 1996, s. H3776.
[135] Ömer E. Lütem, “Olaylar Ve Yorumlar” Ermeni Araştırmaları, (Haziran-Temmuz-Ağustos 2001), Sa: 2, Ankara, 2001, s. 25. Lütem, “Olaylar Ve Yorumlar” başlıklı yazısında devamla: “...bulunduğumuz yıl içinde, Nisan ayında, Ermeni asıllı Kanada milletvekili Serkis Asaduryan’ın Avam kamarasına, Senatör Shirley Maheu’nün de Senatoya sundukları taslaklar kabul edilmemiş Kanada Parlamentosunda 3 Mayıs 2001 tarihinde Serkis Asaduryan’ın bu konudaki bir sorusuna cevap veren Dışişleri Bakanı John Manley “soykırım” yerine “korkunç bir felaket” deyimini kullanmış ve ayrıca Türk ve Ermeni hükûmetlerini  anlaşmaları için teşvik etmiştir.... Serkis Asaduryan 1 Haziran 2001 tarihinde Parlamentoya sözde Ermeni soykırımının tanınmasını öngören bir karar tasarısını sunmuştur. Parlamentonun usul kuralları gereğince ya bu tasarının oya konmasını ya da, hiç itiraz olmaması halinde, oya başvurmadan mutabakat ile kabul edilmesi şıklarından birini seçmek hakkına sahip bulunan Asaduryan ikinci şıkkı tercih etmiş ve bir üyenin itiraz etmesi üzerine tasarı reddedilmiştir...” şeklinde değerlendirmede bulunmuştur. (Lütem, “Olaylar Ve Yorumlar”, s. 25.)
[136] U.S. Congressional Record, 12 December, 1985, s. H11920.
[137] U.S. Congressional Record, 12 December, 1985, s. H11920.
[138] James Brown, Delicately Poised  Allies: Greece and Turkey: Problems, Policy Choices and Mediterranean Security, London, 1991, s.160.
[139] Ian O., Lesser, “Turky’s Strategic Options”, The International Spectator, c.34, No.1, (Ocak-Mart 1999), s. 88.
[140] Milliyet Gazetesi, 15 Eylül 2001.
[141] Bu görüşmeler için bkz. U.S. Congressional Record, February 21, 1991, Senate.
[142] U.S. Congressional Record, 12 December, 1985, s. H11920.
[143] Türkiye Gazetesi, 30 Eylül 2000.