Konferans: Türk Tarih Kurumu XV. Türk Tarih Kongresi 11-15 Eylül 2006

Türk Tarih Kurumu’nun XV. Kongresi 11 Eylül 2006 tarihinde Ankara’da gerçekleþtirildi. Cumhurbaþkaný Ahmet Necdet SEZER’in himayesinde yapýlan kongreye toplam 310 bilim adamý katýldý. 

Baþbakan Recep Tayyip Erdoðan yaptýðý açýlýþ konuþmasýnda sözde Ermeni soykýrýmý iddialarýna da deðinerek, 'Bu konuyla yakýndan, uzaktan alakasý olmayan ülkelerin Türkiye'yi Ermeni soykýrýmý ile suçlamalarý yenilir yutulur bir þey deðildir' ifadesini kullandý. Ayrýca Ermenistan Devlet Baþkaný Robert Koçaryan’a ortak bir tarih komisyonu kurulmasý için bir mektup gönderdiðini ve hala olumlu bir cevap alamadýðýný da hatýrlattý.

XV. Türk Tarih Kongresi’nde, Enstitümüzün çalýþma konularý içerisinde yer alan baþlýca bildiriler, sunanlarýn adlarý, bildirilerin konularý ve kýsa özetleri aþaðýdadýr;

Prof Dr. Bige SÜKAN, “Fransýz Dýþiþleri Bakanlýðý Arþiv Belgelerinin Iþýðýnda Doðu Lejyonu’nun (Ermeni Ýntikam Alayý’nýn) Kuruluþu ve Ýþlevi” baþlýklý bildirisinde “Ermeni Sorunu”nun, büyük devletlerin Osmanlý Ýmparatorluðu’nu bölme amacýyla ortaya çýkarmýþ olduðu bir proje olduðunu dile getirdi. Bu sorunun çýkarýlmasýnda büyük rol oynayan Fransa’nýn, Ermenileri I. Dünya Savaþý esnasýnda nasýl kullandýðýný vurgulayarak, Fransýz Dýþiþleri Bakanlýðý arþiv belgelerine dayanarak Fransýzlarýn Anadolu’yu iþgalleri sýrasýnda getirdikleri Ermeni alayýnýn kuruluþ aþamalarýndan ve bu birliðin Fransýz subaylarýnýn idaresinde Magosa’daki eðitimlerinden bahsetti.

Prof Dr. Aygün ATTAR, “Ermeni Baskýsýna Karþý Kurulmuþ Bir Teþkilat: Difai Fýrkasý” baþlýðýyla sunduðu bildirisinde, 19. yüzyýl sonlarýnda baþlayan Ermenilerin komitacýlýk faaliyetlerini, örgütlenmelerini, 1905 yýlýnda Bakü’de ortaya çýkan Ermeni-Azeri çatýþmalarý ve Azerilerin tabi tutulduklarý katliamlarýn durdurulamamasý sonucunda Ahmet Aðaoðlu’nun Azeri Türkleri’nin savunulmasý için kurmuþ olduðu “Difai Fýrkasý”ný ve bu fýrkanýn Azerbaycan için önemini vurguladý.

Doç. Dr. Taha Niyazi KARACA, “William Ewart Gladstone’un Ermeni Sorunu Politikasý ve Sultan II. Abdülhamit’in Gladstone’u Ýkna Giriþimleri” baþlýðýyla sunduðu bildirisinde, Ýngiltere’de Kraliçe Victoria dönemi siyasetçilerinden biri olan Gladstone’u tanýtan bir giriþin ardýndan, Gladstone’un Türk düþmanlýðý ve Hristiyan birliðini saðlamaya yönelik düþüncelerine deðinerek, baþbakanlýðý döneminde Ermeni sorununu Osmanlý Devletini sýkýþtýrmak için bir araç olarak kullandýðýndan, Ermenilere baðýmsýzlýk kazandýrmak için yürüttüðü çalýþmalardan ve Sultan II. Abdülhamit’in Gladstone’u Osmanlý Devleti aleyhine yürüttüðü politikasýndan vazgeçirmeye yönelik çabalarýndan bahsetti.

Doç Dr. Ahmet Halaçoðlu, “II. Abdülhamid Döneminde Yapýlan Genel Aflar ve Aflarýn Ermeni Suçlulara Uygulanýþý” baþlýklý bir bildiri sundu.  Bildirisinde, Fransýz Ýhtilalinin ardýndan Balkan ülkelerinin baðýmsýzlýðýný kazanmasýyla Anadolu’da yaþayan Ermenilerin de bunun etkisi altýna girdiklerini, 1877-78 Osmanlý Rus Savaþý’nýn ardýndan Ermeni meselesinin uluslararasý alana taþýndýðýný, Ermenilerin bu sürecin ardýndan meselenin çözümünü hýzlandýrmak adýna katliamlara ve isyanlara baþvurduðunu,  bu eylemlerin ardýndan yakalananlarýn Divan-ý Harbe sevk edildiðini, sevk edilenlerin içinde cinayete karýþmýþ Müslümanlarýn da çeþitli cezalara çarptýrýldýðýný ve bunun devlet tarafýndan Ermeni-Müslüman ayrýmýnýn yapýlmayýþýna bir kanýt olduðunu dile getirdi. Ayný zamanda, arþiv belgeleri ýþýðýnda II. Abdülhamid zamanýnda çýkarýlan aflarýn kimleri kapsadýðýna ve uygulanýþ þekline deðindi.

Prof. Dr. Yusuf OÐUZOÐLU, “Bursa Yöresindeki Osmanlý Ermenilerinin Düþmanlaþtýrýlarak Anarþi ve Ýsyana Sürüklenmeleri (1878-1922)” baþlýklý bir bildiri sundu. Öncelikle 1878-1922 yýllarý arasýnda Bursa yöresindeki Ermenilerin varlýðýna iliþkin bilgi verdi.

19. yüzyýl öncesinde Bursa yöresinde Ermenilerin varlýðýna tanýk olunmadýðýný, Osmanlý arþiv belgelerinden edinilen bilgiye göre bölgede kitlesel bir Ermeni yerleþimin olmadýðýný, 19. yüzyýl ortalarýna doðru Osmanlý’nýn modernleþme sürecinde Bursa yöresinde çoðu Fransýz sermayeli fabrikalarýn kurulmasýyla Ermeni nüfusun arttýðýný belirtti. Ermenilerin, modernleþme hareketinden fazlasýyla yararlandýðýný, sonrasýnda ise Ermenilerin temsilcisi kabul edilen Katagigos’un kiliseyi siyasetin içine soktuðunu, açýlan yabancý okullarýnýn da azýnlýklarýn devlet düzenine karþý bir tutum içine girmesine katkýda bulunduðunu, kilisenin de katkýlarýyla Ermenilerin düþmanca tavýrlarýný anarþi ve katliama dönüþtürdüklerini, yayýnlanmýþ belgelerle, Osmanlý arþivindeki kayýtlara dayanarak açýkladý.

Doç Dr. Saime YÜCEER, “Bursa’da Ermeni Olaylarý, Göç Ettirilmeleri ve Geri Dönüþlerinde Yaþananlar” baþlýklý bir bildiri sundu. Bildiride Osmanlý Ýmparatorluðu’nun çöküþ sürecinde Ermenilerin emperyalist güçlerce kullanýlan bir etnik grup oluþuna, Ermenilerin yaþadýðý birçok bölgede olduðu gibi Bursa’da da Ermeni olaylarýnýn etkisini gösterdiðine deðindi

Prof. Dr. Kemal ÇÝÇEK,  “Tehcir Uygulamasý ve Amerikan Vatandaþý Osmanlý Ermenilerinin Durumlarý” baþlýklý bildirisinde Amerikan vatandaþý olan veya olduðu iddia edilen, Amerika’da akrabasý olan Ermeniler hakkýnda yapýlan konsolosluk araþtýrmalarýna ve bu araþtýrmalar sonucunda elde edilen mektuplarý da deðerlendirerek tehcir uygulamasý hakkýnda bazý çýkarýmlarda bulundu.

Yrd. Doç. Dr. Mithat AYDIN, “Amerikan Misyonerlerinin Ermeniler Arasýndaki Faaliyetleri ve Bunun Osmanlý-Amerikan Ýliþkilerine Etkisi” baþlýðýyla sunduðu bildirisinde, Osmanlý arþiv belgelerinde Amerikan misyonerlerinin Ermeni ayaklanmalarýnda oynadýklarý hazýrlayýcý ve koruyucu rolü analiz etti. Osmanlý Devleti’nin de bu zararlý faaliyetlere karþý önlem alma çabalarýndan ve bu çerçevede Amerika ile diplomatik iþbirliði arayýþlarýndan bahsetti.

Doç. Dr. Kaya Tuncer ÇAÐLAYAN, “Ýngiliz Erivan Temsilciliði’nin Raporlarýna Göre Ermenistan Cumhuriyeti’nin Askeri, Siyasal, Ekonomik ve Sosyal Durumu (1919-1920)” baþlýklý bir bildiri sundu. Bildirinin baþýnda Ýngiltere’nin I. Dünya Savaþý sonrasý Kafkasya’ya olan ilgisinin daha ziyade Ermenileri Osmanlý Devleti’ne karþý kýþkýrtma çabasýna yönelik olduðunu belirtti. Ermenistan Cumhuriyeti’ne 1919’da atanan Yüzbaþý George Gracey’nin raporlarýna dayanarak Ermenistan tarihi ve o dönemki Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye’yle ilgili deðerlendirmelere yer verdi.

Dr. Hilmar KAISER, “The German Red Cross Mission to the Otoman Third Army” (Osmanlý III. Ordusu’nda Alman Kýzýl Haç Örgütü’nün Görevi) baþlýklý bir bildiri sundu. Birinci Dünya Savaþý sýrasýnda Osmanlý Üçüncü Ordusunda görev yapan Alman saðlýk ekiplerinin anýlarý doðrultusunda Osmanlý askeri saðlýk sistemi ve Osmanlý askerlerinin yaþadýðý saðlýk sorunlarýný ele alan bildirisinde, ayný zamanda, Osmanlý askeri hekimlerinin Ermeniler üzerinde bazý ölümcül sonuçlar doðuran deneyler yaptýklarýný iddia etti.

Yrd. Doç. Dr. Ahmet ALTINTAÞ, “Marsilya Kenti’nin Ermeni Olaylarýndaki Rolü ve Önemi” baþlýklý bildirisinde Marsilya kentinde kurulan Ermeni komitelerine ve bu komitelerin bu kenti üs olarak kullanmalarýna yer verdi. Marsilya’nýn ayný zamanda Ermenilerin diðer Avrupa ülkeleriyle baðlantý kurduðu bir örgütlenme merkezi olduðunu belirtti.

Prof. Dr. Zeki ARSLANTÜRK, “Doðu Karadeniz’in Toplumsal Yapýsý, Etnik Grup Ýddialarý ve Misyonerlik Faaliyetleri” adlý bir bildiri sundu. Küreselleþmenin mikro etnik kültürler üzerindeki etkisine deðinen Arslantürk, Türk toplumunun etnik gruplar bakýmýndan zengin bir toplum olduðunun altýný çizdi. Gürcistan’ýn Acar Türklerini tahrik etmesi, Yunanistan’ýn Pontus Politikasý ve Ermenistan’ýn büyük Ermenistan hayaline de deðinen Arslantürk, bu gruplarýn bölgede nüfus yoðunluðu oluþturma çabalarýna da yer verdi.

Prof. Dr. Reþat GENÇ, “Gregoryan Kýpçaklar ve Töre Bitigi (Kanun Kitabý)” baþlýklý bildirisinde bugüne kadar üzerinde pek durulmamýþ bir konuya deðindi. Gregoryan Kýpçaklarýn bir kýsmýnýn XII. Yüzyýldan baþlayarak Gürcü-Ortodoks kilisesine diðerlerinin ise Ermeni-Gregoryan kilisesine baðlandýðýný vurguladý. Bu yolla Gregoryan Kýpçaklarýn büyük bir kýsmýnýn zaman içinde Gregoryan Ermeni inanýþýna mensup olduðunun ve Ermeni alfabesi ile bir çok dil ve kültür eserleri býraktýklarýnýn altýný çizdi.

Dr. Dilþen ÝNCE-ERDOÐAN, “1897-1900 Yýllarýnda Van’da Amerikalý Misyonerlerin Faaliyetleri” baþlýklý bildirisinde, genel olarak Osmanlý Ýmparatorluðu döneminde gerçekleþen Ermeni isyanlarý üzerinde durdu. Bu isyanlardan en büyüðü olan 1896 Van isyanýný detaylý olarak ele alan tarihçi bu isyanýn ortaya çýktýðý sýrada Van’da bulunan konsoloslarýn ve misyonerlerin faaliyetlerine geniþ yer verdi. Van isyanýnýn gerçekleþtirilmesinde Rusya, Ýran ve Batýlý devletlerin desteklerinin de Ermenilerin ayaklanmasýnda önemli bir etkisi olduðuna deðindi.

Doç. Dr. Bülent ÖZDEMÝR, “Savaþ, Yardým ve Yolsuzluk: I. Dünya Savaþý’nda Amerikan Ýnsani Yardým Kuruluþu Near East Relief’in Paralarýyla Kurulan Süryani Birlikleri” baþlýklý bir bildiri sundu. 1914’te Rusya’nýn Osmanlý Ýmparatorluðu’na savaþ ilan etmesi ile Nesturilerin taraf olarak Rusya’nýn yanýnda savaþa dahil olduðunu belirten Özdemir, günümüzde bu konunun pek gündeme getirilmediðini belirtti. Bölgede misyonerler aracýlýðý ile toplanan yardým paralarýyla Ermeni ve Süryani birliklerinin kurulduðunu ve söz konusu birliklerin Osmanlýya karþý kullanýldýðýný vurguladý. 

Kongrenin iyi organize edilmiþ olmasý, ayrýca bildirilerin hem tarihsel bir sýra izlemesi hem de konularýna göre tasnif edilmesi kongrenin sistematik bir biçimde takip edilmesini kolaylaþtýrarak katýlýmcýlarýn kongreden azami derecede faydalanmalarýný saðlamýþtýr.