Ermeni sorununun sürekli olarak gündemde tutularak Türkiye Cumhuriyeti’nin uluslararasý platformda zor duruma düþürülmesi konusunda yapýlan yoðun faaliyetlere karþýn, Türk tarafýnýn yaptýðý çalýþmalarýn yetersizliði gözle görülür bir gerçek olarak karþýmýza çýkmaktadýr. Türkiye bu akademik yarýþta þimdilik gerilerde kalmýþ gibi görünse de, Ermeni sorunu konusunda yapýlan çalýþmalar arttýkça Türk tezini destekleyen yeni bilgi ve belgeler de ortaya çýkmaktadýr.

Berna Türkdoðan’ýn 1915’ten Günümüze Tehcir: Türk Ermeni Ýliþkileri adlý kitabýnda da Ermeni soykýrýmý iddialarýnýn ancak bu bilgi ve belgeler ýþýðýnda izlenecek kararlý ve istikrarlý bir tutumla çürütülebileceði üzerinde durulmaktadýr. Bu çerçevede eser, Ermeni sorunu ve soykýrým iddialarýnýn tarih ve tarihçi sorumluluðu ile incelenmesi gerektiðinin vurgulanmasýyla baþlamakta ve temel olarak tehcir, yani Ermenilerin Osmanlý Ýmparatorluðu’nun bir bölgesinden baþka bir bölgesine sevk ve iskaný, kararýnýn alýnmasýndaki haklý sebepler üzerinde durulmaktadýr.

Birinci bölümde Ermenilerin Osmanlý toplum düzeni içerisindeki konumlarýna, Osmanlý topraklarýndaki daðýlýmlarý ve Osmanlý hoþgörü ortamýndaki yaþayýþlarýna deðinilmektedir. Bunun yaný sýra Ermenilerin Osmanlý Devleti’ndeki ilk devrimci ayrýlýk hareketlerine ve Batýlý Büyük Güçler’in de Osmanlý idari ve hukuki yapýsýna müdahalelerinin Türk-Ermeni iliþkilerine etkileri incelenmektedir. Ermenilerin sevk ve iskaný öncesinde Türk ve Ermeni nüfusu hakkýndaki istatistiksel bilgiler Rus, Ermeni, Osmanlý ve Batý kaynaklarýna göre verilmekte, Osmanlý Devleti’ni sevk ve iskan kararýný almaya zorlayan geliþmeler tarihsel bir bakýþ açýsýyla anlatýlmaktadýr.

Ýkinci bölümde sevk ve iskan kanununun uygulanmasý süreci ele alýnmakta, 27 Mayýs 1915’ te kabul edilen bu kanunun idari ve hukuki etkileri deðerlendirilmekte ve tehcir kararýnýn alýnmasýna yol açan etkenlere yer verilmektedir. Bu çerçevede sevk kararýnýn alýnmasýnda Ermeni isyanlarý ve ayrýlýkçý faaliyetlerinin etkileri anlatýlmaktadýr. Bu noktada yazar, Ermenilerin düþmanla iþbirliði yapmak, masum halký katletmek ve isyan çýkarmak gibi zararlý hareketlerde bulunmalarý gibi nedenlere dayalý olan tehcir kararýna iliþkin raporlara atýfta bulunmaktadýr. Ermenilerin sevk ve iskanýna iliþkin kanunun doðrudan doðruya bir milleti hedef almayýp, Osmanlý Devleti’ne karþý tehdit oluþturanlara yönelik bir tedbir olduðu, ilgili talimatlarýn ve kararnamelerin incelenmesiyle ortaya konmaktadýr. Ayný zamanda kanunun uygulanmasýndaki aksaklýklar ve uygulamada kusuru olanlarla ilgili idari ve yasal uygulamalar arþiv belgeleriyle yer almaktadýr. Tehcir sonrasýnda Batý ve Ermenilerin tutumu, ABD ve Rusya arþivlerinden temin edilen belgeler ýþýðýnda ayrýntýlý olarak incelenmektedir.

Kitabýn üçüncü bölümünde, göçe tabi olanlarýn gönderildikleri bölgeler, sayýlarý, bunlara yapýlan yurt içi ve yurt dýþý yardýmlarla ilgili bilgiler yer almakta; diðer yandan ‘tehcir’ kelimesinin anlamý ve bu konuyla ilgili terminolojinin kullanýmýndaki tercihlere deðinilmektedir. Bu bölümde ayrýca dünya tarihindeki sürgün olaylarý ve ‘sürgün’ kavramýnýn yorumlarý da yer almaktadýr. Ermenilerle birlikte tüm muhacirlerin durumu yine hem Osmanlý arþivleri hem de yabancý arþivlerden temin edilen belgelerin yaný sýra sayýsal veriler de kullanýlarak bir bütün halinde ortaya konmaktadýr.

Yazar dördüncü bölümde Lozan Konferansý’nda Ermeni sorunu üzerinde nasýl durulduðu incelemekte; Ermenilerin bu konferans sýrasýndaki siyasi uðraþlarý ve hedefleri ve Ermeni konusunun Lozan Konferansý Azýnlýklar Alt Komitesi’nde nasýl görüþüldüðü irdelenmekte; bu sýrada TBMM’de yapýlan görüþmelerden bahsetmekte ve Lozan Antlaþmasý’nýn azýnlýk haklarý ile ilgili maddelerini yorumlamaktadýr. Beþinci bölümde ise Ýsmet Ýnönü’nün baþbakanlýðý, onu takip eden Ýkinci Dünya Savaþý ve sonrasýnda Ermeni sorununun geliþimi incelenmektedir.

Kitabýn altýncý bölümünde, Ermeni terörünün 1965-1985 yýllarýndaki geliþimi ve hedefleri, Ermeni ve Rum teröristlerin iþbirliði, Ermeni terör örgütü ASALA’nýn kuruluþu ve faaliyetleri, PKK terör örgütüyle olan iliþkileri incelenmektedir. Ermeni meselesinin günümüzdeki hukuki durumu ve terör faaliyetlerinin fayda saðlamadýðýný gören Ermenilerin diplomasiye yöneliþleribu bölümde incelenen diðer konulardýr.

Son bölümde ise yazar 1985 yýlýndan 24 Nisan 2005’e kadar geçen yaklaþýk yirmi yýllýk zaman diliminde Ermeni sorunu ile ilgili geliþmelere yer vermektedir. Bu çerçevede Ermeni sorununun Türkiye-Ermenistan iliþkilerine etkileri, Karabað sorunuyla olan baðlantýsý, Azerbaycan’ýn durumu ve Türkiye’nin Avrupa Birliði üyeliði sürecine etkileri iþlenmektedir. Bunun yaný sýra Ermeni soykýrým iddialarýnýn uluslararasý toplum tarafýndan giderek daha fazla kabul görmesi, bu çerçevede çeþitli ülkelerin parlamentolarýnda kabul edilen kararlar, soykýrým iddialarýnýn bazý Batý ülkelerinin eðitim müfredatýna girmesi ve bu konularda Ermeni lobisinin faaliyetleri de incelenmektedir. Yazar ayrýca bu sorunun giderilmesi için çözüm yollarý aramakta; çözüm için tarihçilerin çalýþmalarýnýn yanýnda lobi faaliyetlerinin de önemine deðinmektedir. Uluslararasý alanda belirlenecek tutarlý bir stratejinin gerekliliði üzerinde durularak siyasi platformda verilecek cevabýn ödün vermekten uzak, kararlý bir çalýþmanýn ürünü olmasý gerektiði savunulmaktadýr.

1915’ten Günümüze Tehcir: Türk-Ermeni Ýliþkileri oldukça geniþ bir dönemi içine almaktadýr. Ermeni sorunu ve soykýrým iddialarýnda adý geçen ülkelerin belgeleri ve arþiv malzemeleri ýþýðýnda hazýrlanmýþtýr. Ayrýca TBMM arþivi, Baþbakanlýk Osmanlý ve Cumhuriyet Arþivleri, Genelkurmay Harp Tarihi Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Dairesi Baþkanlýðý Arþivi’nde de çalýþmalar yapýlmýþtýr. Bu nedenle, eserin saðlam bir bilimsel ve analitik bir çerçeveye oturtulduðu söylenebilir. Bunun yanýsýra, sorunun tarihi kökeninin derinliklerine inilerek metodolojik bir çalýþma da yapýlmýþtýr. Sonuç olarak Dr. Berna Türkdoðan’ýn bu eserinin, tehcir konusunun tüm boyutlarýyla arþiv belgeleri ýþýðýnda incelenmesi nedeniyle Ermeni sorunu konusunda yazýlan literatür içerisinde önemli bir yere sahip olacaðý muhakkaktýr.