SORULARLA ERMENÝ MESELESÝ

Hazýrlayanlar: Ahmed Akgündüz, Said Öztürk, Recep Kara

Ýstanbul, Osmanlý Araþtýrmalarý Vakfý, 2008, 471 Sayfa.

“Sorularla Ermeni Meselesi” adlý eser Prof. Dr. Ahmed Akgündüz, Doç. Dr. Said Öztürk, Dr. Recep Kara tarafýndan soru-cevap þeklinde hazýrlanmýþtýr. Ýkiyüze yakýn soru ve cevaptan oluþan, Ermenilerin tarihleri, kökenleri, Müslümanlarla iliþkileri ve Osmanlý Dönemindeki siyasi, kültürel ve ekonomik hayatlarýnýn incelendiði çalýþma, onyedi bölümden oluþmaktadýr.

Eserin birinci bölümü, Ermenilerin vataný, tarihleri ve kimliklerini incelemektedir. Bu bölümde Ermeni tarihçilerin “Ermenistan neresidir?” sorusana verdiði cevaplar tartýþýlmýþ ve konuyla ilgili bugüne kadar yapýlmýþ araþtýrmalar çok yönlü olarak ele alýnmýþtýr. Bu bölümde ayný zamanda Pers (Ýran)-Ermeni iliþkileri, Bizans-Ermeni Ýliþkileri incelenmiþ, Ermenilerin hýristiyanlýk öncesi ve hýristiyanlýk sonrasý dönemlerine deðinilmiþtir.

Kitapta ayrýca, Ermenilerin hýristiyanlýk içindeki yeri detaylý olarak ele alýnmýþ, mezhepleri ve kiliseleri yine soru ve cevaplarla ayrýntýlandýrýlmýþtýr. Ortodoks Ermeni kilisesinin baðýmsýz bir kilise kimliði kazanmasý, Gregoryanlýk ve anlamý, Ortodoks Ermeni Kilisesi’nin Katagikosluk ve Patriklik merkezleri incelenmiþtir. Bu bölümde ayrýca cumhuriyetten günümüze kadar Ýstanbul Ortodoks Ermeni Patrikliði’nin idari yapýsýndaki deðiþikliklere deðinilmiþtir.

Diðer bir bölüm, Ermenilerin Müslümanlarla iliþkilerine ayrýlmýþtýr. Bu bölümde, Ermenilerin Müslümanlarla ilk temaslarý, Türklerle iliþkileri, Anadolu’nun Türkler tarafýndan fethi esnasýnda Ermenilerin durumu, Selçuklularýn Ermenilere karþý nasýl bir politika izledikleri, ‘Ýstanbul’un fethinden önce ve sonra Ermeniler’ ve Fatih Sultan Mehmed’in Ermenilere iliþkin politikasýna yer verilmiþtir.

Eserde 1299-1876 yýllarý arasýnda Ermenilere tanýnan haklar ve imtiyazlar ele alýnmýþtýr. Ýslam hukukunda gayr-i müslimlere ve özellikle Ermenilere verilen hak ve hürriyetlerden bahsedilmiþ; siyasi ve idari haklar, temel hak ve hürriyetler, özel haklar, ödev ve yükümlülükler detaylý olarak incelenmiþtir. Osmanlý yöneticilerinin bütün gayr-i müslimlere ve özel olarak Ermenilere verdiði haklar belgelerle incelenmiþtir.

Osmanlý devlet hizmetindeki Ermeniler ayrýntýlý olarak incelenmiþ; sorularla, Osmanlý yönetim kademelerinde gayr-i müslimlerin yeri üzerinde durulmuþtur. Belgelerin orjinalleri ve Türkçe’ye çevirileriyle Osmanlý bürokrasisinde görev yapan Ermeniler hakkýnda bilgi verilmiþtir. Osmanlý ticaretinde Ermenilerin rolü, mali yönetimde bulunduklarý görevler, Osmanlý mimarisi ve musikisinde ismi geçen Ermeni sanatçýlar ve Osmanlý Devleti’ndeki Ermeni basýný hakkýnda bilgi verilmiþtir.

Eserde bir diðer bölüm, Ermeni meselesini hazýrlayan sebeplerin açýklanmasýna ayrýlmýþtýr. Ermeni Katolik kilisesinin kuruluþu,  Osmanlý devleti’nde Ermeniler arasýnda Katoliklik propagandasýnýn baþlamasý ve Ermeniler üzerindeki etkileri, “Mehitarist/Mýðýtarist Hareket” in anlamý ve Ermeniler arasýnda yayýlmasý, Eçmiyazin Katagikosluðu’nun Ermeniler için önemi detaylý olarak anlatýlmýþtýr. Ermeni meselesini hazýrlayan sebeplerden biri olarak batýlý devletlerin ve Rusya’nýn tahrikleri gösterilmiþ; bu doðrultuda Fransýz-Ermeni iliþkileri, Ýngiliz-Ermeni iliþkilerinin baþlangýcý, Ýngiltere’de Ermeni propagandasý, Ermeni meselesinin çýkýþýnda ABD’nin rolü, Rus-Ermeni iliþkilerinin ortaya çýkýþý irdelenmiþtir. Ayrýca Ruslarýn Kafkasya’yý ele geçirmesinin Ermeniler üzerindeki etkileri incelenmiþtir. Ermenilerin Rusya’nýn kontrolüne girmeleri, 1877-1878 Osmanlý-Rus savaþýnýn Ermeni faaliyetleri ve isyanlarýna etkileri açýklanmýþtýr.

“Komiteler ve Ýsyanlar Devri” baþlýðýný taþýyan bir baþka bölüm, ilk Ermeni ihtilal komiteleri hakkýnda bilgi vermektedir. Hýnçak ve Taþnak komitelerinin faaliyetleri, Ýngiltere’de faaliyet gösteren Ermeni dernekleri, Ermeni isyanlarýnýn baþlamasý ve sonuçlarý incelenmiþtir.

Eserde, II. Meþrutiyet’in ilanýyla birlikte Türk-Ermeni iliþkilerindeki deðiþiklik üzerinde durulmuþ, seçimlerde Ermeni-Rum ittifakýnýn seyri hakkýnda bilgi verilmiþtir. II. Meþrutiyet döneminde Ermeni komitelerinin takip ettikleri politika, ýslahat taleplerinin baþlamasý ve bu taleplerinde Rusya’nýn etkisinin ne olduðu incelenmiþtir.

Eserde ayrýca, I. Dünya Savaþý’na giren Osmanlý Devleti’ne Ermenilerin hýyanet etmesi ve tehciri zorunlu kýlan olaylar açýklanmýþ, 1915 yýlýnda Zeytun ve Van’da meydana gelen isyanlar hakkýnda bilgi verilmiþtir. 1915’te Anadolu’da meydana gelen Ermeni olaylarýna karþý Osmanlý devleti’nin aldýðý tedbirlere deðinilmiþtir.

Soykýrým ve tehcir kavramlarýnýn gerçek anlamlarýnýn açýklandýðý, terimlerin uluslar arasý hukuk açýsýndan incelendiði bölüm dikkat çekici olmuþtur. Tarihte yapýlan bazý soykýrýmlar hakkýnda bilgi verilmiþ, Osmanlýlarda iskan siyaseti olarak tehcir uygulamalarýna deðinilmiþtir.  “17-24 Nisan 1915 tarihinde neler oldu?” sorusu ayrý bir baþlýk altýnda incelenmiþ, tehcir kararýnýn alýnmasý, tehcir kararýnýn aslýna ve günümüz Türkçesiyle ifadesine yer verilerek sevk ve iskanýn hangi bölgelerden baþladýðý ve nerelere yapýldýðý anlatýlmýþtýr. Tehcir edilen Ermenilerin masraflarýnýn nasýl karþýlandýðý, mal ve mülklerine ne olduðu belgelerin aslý ve Türkçeleriyle açýklanmýþtýr.

Eserde tehcirden sonraki geliþmeler ve Ermeni nüfusu hakkýndaki tartýþmalara deðinilmiþtir. Kitapta, Osmanlý devleti’ndeki Ermeni nüfusu hakkýnda bilgi verilmiþ, tehcir edilen Ermeniler için yayýnlanan geri dönüþ kararnamesine yer verilmiþtir. Eserde ayrýca, tehcir kurallarýna uymayanlarýn milli ve milletlerarasý komisyon veya mahkemeler tarafýndan soruþturulmalarý ve yargýlanmalarýna yer verilmiþtir. 

Ermeni meselesinin Lozan Konferansý’nda nasýl halledildiði ayrý bir bölümde incelenmiþ, Lozan Antlaþmasý’nýn imzalanmasýndan II. Dünya Savaþý sonuna kadar geçen sürede Ermeni faaliyetleri hakkýnda  bilgi verilmiþtir. Sovyetler Birliði’nin Ermenistan adýna Türkiye’den toprak talebinde bulunmasý, 1946-1973 yýllarý arasýnda Ermeni milliyetçiliðinin yeniden canlanmasýnýn sebepleri üzerinde durulmuþtur.

Eserde son olarak, Ermenilerin soykýrým iddialarýnýn arkasýndaki amaçlar, 1970’lerde baþlayan Ermeni terörünün sebepleri, Ermeni terörü nedeniyle þehit düþen diplomatlar ayrý bir bölümde yer bulmuþ ve soykýrým iddialarýna karþý yapýlabilecekler açýklanmýþtýr. Ermeni sorunundaki diyalog çabalarý, Avrupa Parlamentosu/Avrupa Birliði-Türkiye iliþkilerinde Ermeni faktörünün nasýl bir rol oynadýðý, Ermenilerin soykýrým iddiasýný uluslar arasý kamuoyuna kabul ettirme çabalarý ve son dönemdeki geliþmeler hakkýnda bilgi verilmiþtir.

“Sorularla Ermeni Meselesi” adlý eser, Ermeni meselesini baþlangýcýndan günümüze tarihsel, hukuksal, uluslararasý iliþkiler boyutuyla ele alan önemli bir kaynaktýr. Kitap Osmanlý arþivlerinden belgeler ve onlarýn Türkçe çevirileriyle merak edilen pek çok konu hakkýnda okuyucuyu aydýnlatmaktadýr. Soru-Cevap yönteminin tercih edilerek her bir maddenin merak edilen noktalarýnýn vurgulanmasý; kitabýn, konuya baþlangýç yapmak isteyen araþtýrmacýlar için rehber niteliði kazanmasýný saðlamýþtýr.